Bir gün, uçak pilotlarının bile kalkıştan önce kontrol listesi kullandığını okudum. Binlerce saat uçmuş, her düğmeyi ezbere bilen insanlar, yine de bir kâğıda bakıp adımları tek tek işaretliyor. Bu bilgi bana tuhaf biçimde iyi geldi. Demek ki her şeyi aklında tutmaya çalışmak bir beceri göstergesi değil, sadece gereksiz bir yük.
O günden sonra hayatımın birçok köşesine kontrol listeleri yerleştirmeye başladım. Bu yazıda DEHB kontrol listesi kullanmanın bende neyi değiştirdiğini, hangi listelerin işe yaradığını, hangilerinin bir köşede unutulup gittiğini ve liste yorgunluğuyla nasıl baş ettiğimi anlatıyorum.
Kısaca: DEHB ile yaşarken kontrol listeleri, aklımda tutmaya çalıştığım adımları dışarıya taşıyarak zihnimi hafifletiyor. Bende en iyi çalışanlar; kısa, fiille başlayan ve tam ihtiyaç duyduğum yerde duran listeler. Kapıdan çıkış, sabah ve akşam listeleri günlük hayatımın sessiz yardımcıları oldu.
Her şeyi aklımda tutmaya çalışmak neden yoruyor?
Kapıdan çıkmadan önce kafamda bir liste dönüyor: anahtar, cüzdan, telefon, şarj aleti, su şişesi, gözlük. Bu listeyi her gün aynı şekilde hatırlamam gerekiyor ve her gün en az bir maddesi eksik kalıyor. Merdivenlerden inerken bir şeyi unuttuğumu fark etmek, günlerimin tanıdık bir parçasıydı.
Sorun listeyi bilmemem değil. Listeyi çok iyi biliyorum. Sorun, o anda, kafamda başka on düşünce dönerken, listenin her maddesini sırayla aklımdan geçirebilmek. Zihnimin kısa süreli bilgi tuttuğu alanı küçük bir masa gibi düşünüyorum. Üzerine çok şey koyunca bir şey mutlaka yere düşüyor.
Kontrol listesi, o masanın üzerindeki yükü bir kâğıda aktarıyor. Artık hatırlamam gerekmiyor; sadece bakmam gerekiyor. Bu ikisi arasındaki fark, bende çok büyük.
Bir de işin duygusal tarafı var. Unuttuğum her şey için uzun süre kendime kızdım. “Bu kadar basit bir şeyi nasıl unutursun?” diye söylendiğim sabahlar oldu. Kontrol listeleri bu iç sesi de yumuşattı. Artık unutursam kendimi değil, listeyi düzeltiyorum: eksik bir madde mi var, yanlış yerde mi duruyor? Sorun benim karakterimde değil, sistemde aranınca çözmek de kolaylaşıyor.
DEHB kontrol listesi bende nerelerde işe yarıyor?
Her şey için liste yapmıyorum, yapmaya çalıştığım dönemler de oldu ama kısa sürdü. Zamanla kontrol listelerinin en çok tekrar eden, adımları belli ve bir adımın unutulmasının bedeli olan işlerde işe yaradığını gördüm.
- Kapıdan çıkış listesi. Kapının iç tarafında, göz hizasında duruyor. Anahtar, cüzdan, telefon, su, gözlük. Elimi kapı koluna uzatmadan önce bir saniye bakıyorum.
- Sabah listesi. Banyo aynasının kenarında. Perde, su, yüz, diş, kıyafet. Sabah sisinin içinde bile takip edilebilecek kadar kısa.
- Akşam kapanış listesi. Mutfak dolabının iç kapağında. Yarına not, bilgisayarı kapat, kıyafet, telefon başka odaya.
- Yolculuk listesi. Telefonumda kayıtlı bir not. Her yolculuk öncesi açıp tek tek işaretliyorum. Bu liste beni sayısız şarj aleti kaybından kurtardı.
- İş başlangıç listesi. Çalışmaya oturmadan önce: suyu doldur, telefonu sessize al, bugünkü ilk işi yaz.
Bu listelerin ortak özelliği, hepsinin tam ihtiyaç duyduğum yerde durması. Kapı listesi kapıda, sabah listesi aynada. Listeyi aramak zorunda kalmadığım için ona gerçekten bakıyorum.
İyi bir kontrol listesi nasıl hazırlanır?
İlk listelerim çok uzundu. Her ihtimali kapsamaya çalışıyordum ve sonunda kimsenin okumadığı bir sözleşmeye benziyorlardı. Zamanla birkaç basit kural edindim.
- Kısa tut. Bende yedi sekiz maddeyi geçen listeler kullanılmaz hale geliyor. Uzun bir listeyi ikiye bölmek daha iyi.
- Her maddeyi bir fiille başlat. “Su” değil, “suyu doldur”. Fiil, gözümün kâğıttan elime geçmesini kolaylaştırıyor.
- Sırayı gerçek hayata göre diz. Maddeler, işleri gerçekten yaptığım sırayla dizili olsun. Böylece listeyi okurken zihnim zıplamıyor.
- Tam yerine as. Listenin en iyi yeri, o işin yapıldığı nokta. Çekmecede duran bir liste benim için yok hükmünde.
- Okunaklı ve sade olsun. Büyük harfler, bol boşluk. Sabah yarı uykulu gözlerle okunabilsin.
Bir de şunu ekleyeyim: listeyi her işaretlediğimde küçük bir rahatlama hissi geliyor. Bu his, listeyi kullanmaya devam etmemin gizli motoru. Tekrar kullanılabilir listeler için silinebilir kalemle işaretlenebilen bir yüzey ya da plastik bir kılıf işime yarıyor.
Kâğıt mı, telefon mu?
İkisini de denedim ve ikisinin de yeri olduğunu gördüm. Her gün aynı noktada tekrar eden listeler için kâğıt bende çok daha iyi çalışıyor; çünkü telefonu açtığım an dikkatim bildirimlere kayıyor ve listeye hiç ulaşamıyorum. Seyrek kullandığım listeler, örneğin yolculuk listesi, telefonda daha kullanışlı. Her yerde yanımda oluyor ve kolayca güncelleyebiliyorum. Kısacası, sık kullanılan liste duvara, ara sıra kullanılan liste cebe.
İşe yaramayan listeler
Dürüst olmak gerekirse bazı listelerim hiç tutmadı. Her şeyi kapsamaya çalışan “hayat listeleri”, haftalık temizlik çizelgeleri, uzun alışkanlık tabloları. Bunlar birkaç gün ilgimi çekti, sonra duvarda sararan birer süs eşyasına dönüştü.
Bu listelerin ortak sorunu, ya çok uzun ya da çok genel olmalarıydı. “Daha sağlıklı beslen” gibi bir madde bir kontrol listesine ait değil; çünkü işaretlenebilecek somut bir adım değil. Kontrol listeleri, yapılıp bitirilebilen küçük adımlarla çalışıyor.
Bir de listeyi yazıp hiç bakmamak var. Bunu da çok yaşadım. Genellikle listeyi yanlış yere koymuş olduğumu fark ettim. Defterin ortasındaki bir liste, kapının arkasındaki bir liste kadar etkili değil.
Son olarak, başkalarının listelerini olduğu gibi kopyalamak da bende tutmadı. İnternette gördüğüm hazır sabah listeleri, benim sabahlarıma göre değil, başka birinin hayatına göre yazılmıştı. Kendi gerçek adımlarımı izleyip onları yazdığımda listeler gerçekten işe yaramaya başladı.
Liste yorgunluğu ile nasıl baş ediyorum?
Kontrol listeleri her ne kadar yardımcı olsa da bir süre sonra onlar da görünmez hale gelebiliyor. Kapının arkasındaki listeye her gün bakarken bir gün fark ediyorum ki aslında bakmıyorum, sadece gözüm üzerinden kayıp geçiyor.
Bu noktada birkaç şey deniyorum. Listenin rengini ya da kâğıdını değiştiriyorum. Yerini birkaç santim kaydırıyorum. Bazen maddeleri yeniden yazıyorum; aynı adımlar, farklı kelimeler. Bu küçük değişiklikler, listeyi gözüme yeniden görünür kılıyor.
Bir de listeleri ara ara gözden geçiriyorum. Artık ihtiyaç duymadığım maddeleri siliyor, yeni ihtiyaçları ekliyorum. Liste yaşayan bir şey olduğunda, onu kullanmak da daha kolay oluyor.
Kapanırken
Kontrol listeleri bana unutkanlığımı utanılacak bir şey olarak değil, tasarlanabilecek bir durum olarak görmeyi öğretti. Aklımda tutamadığım şeyleri kâğıda emanet ediyorum ve zihnimi daha önemli işlere bırakıyorum.
Eğer sen de merdivenlerden inerken bir şeyi unuttuğunu fark eden biriysen, bugün tek bir liste yaz. Sadece kapıdan çıkış için, en fazla beş madde. Kapının arkasına as. Pilotlar yapıyorsa, bizim de yapmamızda bir sakınca yok.