Telefonda kaydırırken bir videoda biri “DEHB'li kadınların on işareti” diye bir liste sayıyor ve her maddede tek tek kendini görüyorsun. Gözlerin doluyor, bir şey içinde yerine oturuyor ya da tam tersine yerinden oynuyor. Aynı akşam, bir saat sonra, bir başka videoda tamamen farklı bir şey söyleniyor ve kafan karışıyor.
Sosyal medyada DEHB içerikleri bu yüzden iki kenarlı bir bıçak gibi: Bazen yıllardır adını koyamadığın şeyi görünür kılıyor, bazen de fazla basit anlatımlarla seni yanlış yere götürebiliyor. Bu yazıda ikisini birlikte düşünüyorum.
Kısaca: Sosyal medyada DEHB içerikleri farkındalık yaratabilir ve yalnız olmadığını hissettirebilir. Ama kısa videolar karmaşık bir durumu basitleştirir, tanı yerine geçmez ve bazen bir şeyler satmak için üretilir. İçeriklere merakla ama eleştirel bakmak, kendi akışını düzenlemek ve şüphede bir uzmana gitmek en güvenli yol.
Sosyal medyada DEHB içerikleri neden bu kadar ilgi görüyor?
Çünkü birçok insan uzun yıllar boyunca neden zorlandığını anlamamış. Bir videoda biri o zorluğu anlatınca, bir anda “ben de böyleyim” demek, hatta “demek ki yalnız değilmişim” demek çok güçlü bir his.
Kısa videolar, paylaşımlar ve yorumlar bir tür toplulukluk da yaratıyor. Aynı fikirleri gülerek, kızarak ya da kederle anlatan binlerce insan görmek, utancı azaltabiliyor. Özellikle kadınlar için bu önemli: DEHB'nin görünür yüzünün yıllarca başka biçimde anlatıldığı bir ortamda, kendi hikâyesini birinin ağzından duymak değerli.
Bir de şu var: Sosyal medya DEHB'li biri için kendi kendine çekici bir ortam. Hızlı, kısa, yenilik dolu. Bu da hem bu içeriklerle tanışmanı kolaylaştırıyor hem de bir saat sonra neden hâlâ telefonda olduğunu merak ettiriyor.
İyi tarafları: farkındalık ve topluluk
Bu içeriklerin gerçek faydaları var ve onları küçümsemek haksızlık olur:
- Adını koymak: Yaşadığın şeyin bir adı olabileceğini fark etmek.
- Utancı azaltmak: “Herkes bunu yapabiliyor, ben yapamıyorum” duygusunu sarsmak.
- Dil kazanmak: Zorluklarını anlatmak için kelimeler bulmak.
- Topluluk: Benzer şeyler yaşayan insanları görmek.
- Pratik fikirler: Başkalarının günlük hayatta denediği küçük düzenleri öğrenmek.
Benim için bu içerikler bazen bir sohbet açıcıydı: “Bu bana tanıdık geldi” diyerek kendi hayatımı biraz daha merakla izlemeye başladım. Ama ben de zamanla bunların hepsinin aynı ölçüde işe yaramadığını, bazılarının beni daha fazla karıştırdığını gördüm.
Dikkat edilmesi gerekenler
“Bu bende de var” tanı değildir
Bir listede kendini görmek, DEHB'li olduğun anlamına gelmiyor. Listedeki maddelerin birçoğu birçok insanda, kaygıda, uykusuzlukta, yoğun stresde ya da sadece yorgunlukta da görülebilir. Kendini tanımaya başlamak güzel bir şey, ama tanı koymak bir psikiyatristin işi.
Kısa video, uzun bir hikâyeyi sığdıramaz
DEHB her insanda farklı görünüyor. Otuz saniyelik bir video “DEHB'liler şöyledir” diye genelleme yapmak zorunda kalıyor. Bu genellemeye uymuyorsan “o zaman DEHB'li değilim” demek de, uyuyorsan “o zaman kesin DEHB'liyim” demek de aynı derecede erken.
“Herkeste var” ve “kimsede yok” uçları
Bazı içerikler her gündelik zorluğu DEHB'ye bağlıyor; bazıları ise DEHB'yi tamamen küçümsüyor. Gerçek çoğu zaman ikisinin arasında bir yerde. Ne her unutkanlık DEHB, ne de DEHB “sadece biraz dalgınlık”.
Satış ve tedavi iddiaları
Bir içerik üreticisi sana bir kurs, bir takviye, bir diyet ya da özel bir yöntem öneriyorsa dikkatli olmak gerekiyor. Özellikle “bununla DEHB geçer” ya da “ilaca gerek kalmaz” gibi kesin sözler, kaygı verici. İlaç, tedavi ve takviye kararlarını videodan değil, doktorundan al.
Karşılaştırma ve utanç
Bazı hesaplar çok düzenli bir DEHB hayatı gösteriyor. Mükemmel planlayıcılar, renk kodlu takvimler, temiz masalar. Bu bazen ilham veriyor, bazen de “DEHB'li olup bunu beceremiyorsam ben daha beter miyim?” duygusuna yol açıyor. Gördüğün, bir kişinin en iyi anlarının derlemesi.
Kadınlar için ek bir not
DEHB içeriklerinin önemli bir kısmı kadınların hikâyelerini görünür kılıyor ve bence bu değerli. Ama kadın hesaplarında sık gördüğüm bir kalıp var: Her zorluğu DEHB'ye bağlamak. Adet döngüsü, yorgunluk, aşırı yük, annelik ya da bakım rolleri, işteki baskı, hepsi başka şeyler de olabilir. Bunların hepsini tek bir isme sığdırmak, hem seni gerçekten ihtiyacın olan desteği aramaktan alıkoyabiliyor hem de başka açıklamaları görünmez kılıyor.
Kadınların tanı alma yolculuğu çoğu zaman uzun sürüyor ve bu süreçte bazen yanlış anlaşılıyor. O yüzden bir videoyla “işte buldum” demek cazip. Ben bu cazibenin farkındayım. Yine de, bulduğum şeyin başlangıç olduğunu, sonuç olmadığını kendime hatırlatmaya çalışıyorum.
İçeriği değerlendirmek için kontrol listesi
Bir içeriği izlerken ya da okurken şu soruları kendine sorabilirsin:
- Bunu kim anlatıyor? Uzmanlık iddiası var mı, deneyim mi paylaşıyor?
- Kesin hükümler mi veriyor, yoksa “bende şöyle oldu”, “bazı insanlarda” gibi temkinli mi konuşuyor?
- Bir şey satıyor mu? Eğer satıyorsa, bu açıkça söyleniyor mu?
- Beni utandırıyor mu, yoksa anlaşılmış hissettiriyor mu?
- Önerdiği şey ilaç, takviye ya da tıbbi bir karar içeriyor mu? İçeriyorsa, doktoruma danışmadan uygulamam.
- Bu içeriği izledikten sonra kendimi nasıl hissediyorum: Daha sakin mi, daha kaygılı mı?
Bu soruları sormak, içerikleri reddetmek anlamına gelmiyor. Sadece onları süzgeçten geçirmek anlamına geliyor.
İçerikten bir uzman görüşmesine nasıl geçilir?
Bir içerik seni gerçekten düşündürdüyse, onu bir doktor ya da psikolog görüşmesine taşımak için küçük bir yol izleyebilirsin:
- Seni en çok etkileyen cümleyi ya da maddeyi yaz.
- Bunun gündelik hayatında nasıl göründüğünü, ne zamandır sürdüğünü ve seni ne kadar zorladığını not et.
- Videoyu değil, kendi yaşantını anlat. “Şunu izledim, bende de var” yerine “Son zamanlarda şunları fark ediyorum” demek, görüşmeyi daha verimli kılıyor.
- Görüşme sonunda bir uzmanın değerlendirmesini esas al; hiçbir içerik bunun yerine geçmez.
Kendi akışını düzenlemek
DEHB'li biri için sosyal medya aynı zamanda bir dikkat meselesi. İstemeden bir saat geçmesi, bir videodan diğerine sürüklenmek, ben de çok yaşadım. DEHB içeriklerini izlerken bile bu olabiliyor: Kendini anlamak için başladığın şey, farkında olmadan bir kaçış hâline gelebiliyor.
Bende bazı şeyler işe yaradı:
- Belirli bir süre koymak ve bitince kapatmak. Uygulama sınırlayıcılar bu işi kolaylaştırabilir.
- Bunaltan ya da kendimi kötü hissettiren hesapları sessize almak ya da takibi bırakmak.
- İşime yarayan bir şey gördüğümde, bir not defterine yazmak ve sonra uzmanıma ya da kendi kendime düşünmek.
- Gece yatmadan önce DEHB içeriklerine bakmamak. Çünkü zihin zaten yatakta çalışıyor ve yeni bir bilgi dalgası uykuyu daha da uzatabiliyor.
Ben bir uzman değilim
Bu siteyi yazan biri olarak şunu açıkça söylemeliyim: Ben bir doktor ya da psikolog değilim. Yazdıklarım kendi deneyimim ve genel kabul gören bilgilere dayanan düşüncelerim. Kendi içeriğime de aynı ölçüyü uyguluyorum: Bir şey seni yakından ilgilendiriyorsa, benim yazdığımı değil, bir uzmanın söylediğini esas al.
Son söz
Sosyal medya, kendini tanımak için bir kapı olabilir; ama kapının ardında bir oda değil, uzun bir koridor var. Koridorun sonunda seni tanıyan, değerlendiren ve gerekirse destek planlayan bir uzman duruyor.
Bir içerik sana iyi geliyorsa, devam et. Seni kaygılandırıyor ya da kendi kendine tanı koymaya itiyorsa, durup nefes al ve bir uzmana soracağın sorulara dönüştür.