Saat yedi buçuk. Bir ayakkabının teki kapının önünde, diğeri hiçbir yerde. Kahvaltı tabağı yarım, servis on dakika sonra gelecek, matematik defteri dün akşam masada kalmış ama masada değil. Evde biri “Hadi!” diye sesleniyor, biri “Geliyorum!” diye cevap veriyor; ama kimse gerçekten bir yere gitmiyor.
Bu sahne sana tanıdık geliyorsa yalnız değilsin. Okul sabahı rutini, DEHB'li bir çocuğun olduğu pek çok evde günün en gergin yarım saati olabiliyor. LGS yılında bu gerginlik, okula yetişmenin yanına bir de sınav kaygısını ekliyor. Ben DEHB'li bir çocuk olarak o sabahların içeriden nasıl göründüğünü hatırlıyorum ve bu yazıda o sabahları biraz daha yumuşatmanın yollarını anlatmak istiyorum.
Kısaca: DEHB'li çocukla iyi bir okul sabahı rutini, aslında bir önceki akşam başlıyor. Çanta, kıyafet ve kahvaltı gibi kararları akşamdan halletmek, adımları görünür bir listeye yazmak ve sabahları az ama sakin konuşmak, telaşı belirgin biçimde azaltabiliyor.
Sabah neden bu kadar zor?
Sabah, günün en çok geçiş içeren zamanı. Uykudan uyanıklığa, yataktan banyoya, banyodan kahvaltıya, kahvaltıdan kapıya. Her geçiş küçük bir karar, küçük bir başlangıç gerektiriyor. DEHB'li bir çocuk için bu geçişlerin her biri ayrı bir rampa gibi.
Bir de zaman algısı meselesi var. DEHB'li çocuklar çoğu zaman zamanın nasıl geçtiğini fark etmekte zorlanabiliyor. Beş dakika diş fırçalarken aynada bir şeye dalınca on beş dakikaya dönüşüyor. Çocuk gerçekten geç kaldığını fark etmiyor, ta ki birisi kapıda seslenene kadar.
Ben çocukken sabahları hep acele içinde hatırlıyorum. Ama bu acele bende değil, etrafımdaydı. İçeride ben hâlâ yavaş, hâlâ uyku mahmurluğu içindeydim. Dışarıdaki telaş ile içerideki yavaşlık arasındaki uçurum, o sabahları zorlaştıran asıl şeydi.
LGS yılında bu tabloya bir de yorgunluk ekleniyor. Akşam geç saatlere uzayan çalışmalar, sabahları daha ağır bir uyanış demek. Bu yüzden sabahı kolaylaştırmanın yolu, biraz da akşamı düzenlemekten geçiyor.
Okul sabahı rutini akşamdan başlar
Sabahı kolaylaştırmanın en etkili yolu, sabaha mümkün olduğunca az karar bırakmak. Akşamdan yapılabilecek her şey, sabahki yükü hafifletiyor. Şunları akşamdan halletmeyi deneyebilirsin:
- Çantayı hazırlamak. Ertesi günün ders programına bakıp kitaplar, defterler ve kalemlik çantaya.
- Kıyafeti seçmek. Sabah dolabın önünde karar vermek yerine kıyafetler bir sandalyenin üstünde hazır.
- Kapı önü noktası. Çanta, ayakkabı, anahtar ve gerekiyorsa beslenme hep aynı yerde.
- Kahvaltıyı düşünmek. Ne yeneceğine akşamdan karar vermek, belki bir kısmını hazırlamak.
- Uyku saatini korumak. Ders ne kadar yoğun olursa olsun, akşamın bir bitiş saati olması.
Bu adımları çocukla birlikte yapmak, onun da sürece sahip çıkmasını sağlıyor. Zamanla bu akşam ritüeli onun kendi alışkanlığına dönüşebilir. Başta senin hatırlatmana ihtiyaç duyacak; bu çok normal.
Kapı önü noktası özellikle işe yarıyor. Her sabah aranan anahtar, ayakkabı ya da kimlik kartı gibi eşyaların sabit bir yeri olduğunda, sabahın en büyük stres kaynaklarından biri ortadan kalkıyor.
Görünür bir sabah listesi
DEHB'li çocuklar için sözlü hatırlatmalar çoğu zaman bir kulaktan girip diğerinden çıkıyor. Bu ilgisizlikten değil; sözlü bilgi, özellikle sabahın karmaşasında, kolayca kayboluyor. Görünür bir liste ise oraya bakıldığı sürece hep orada duruyor.
Banyonun aynasına ya da odanın kapısına asılan basit bir liste işe yarayabilir: Kalk, yüzünü yıka, giyin, kahvaltı, dişler, çanta, ayakkabı. Bazı çocuklar için kelimeler yerine küçük çizimler daha iyi işliyor. Bazıları ise her adımın yanına bir onay kutusu koymayı seviyor.
Listenin bir başka faydası da senin rolünü değiştirmesi. Her adımı tek tek hatırlatan bir ses olmak yerine, “Listene bir bak” diyebilen biri oluyorsun. Bu, sabahki “dırdır” hissini azaltıyor ve çocuğa biraz daha bağımsızlık alanı açıyor.
Sabahki dil: az kelime, çok sakinlik
Sabahları en çok konuşan genelde en çok gerilen kişi oluyor. Ve ne yazık ki sabah ne kadar çok konuşulursa, çocuk o kadar az duyuyor. DEHB'li bir çocuk için art arda gelen talimatlar bir gürültü duvarına dönüşebiliyor.
Bunun yerine kısa ve tek tek söylenen cümleler işe yarıyor. “Ayakkabılar” demek, “Hadi artık ayakkabılarını giy, servis gelecek, yine geç kalacağız” demekten daha etkili. Tek bir kelime, tek bir adım.
Sesin tonu da önemli. Telaşlı bir ses çocuğun telaşını artırıyor; sakin bir ses ise onu biraz yavaşlatıp toparlayabiliyor. Elbette her sabah sakin olmak mümkün değil. Ama genel tonun sakin olması, sabahın bütün havasını değiştirebiliyor.
Ben çocukken sabahları en çok iyi gelen şey, bana sarılarak uyandırılmaktı. O birkaç saniyelik yumuşaklık, günün geri kalanına taşınan bir sıcaklık bırakıyordu.
Zamanı görünür kılmak
Zaman algısındaki zorlanma için zamanı görünür kılmak işe yarayabiliyor. Mutfağa, çocuğun görebileceği bir yere büyük bir analog saat asmak, dijital saatten daha iyi işleyebiliyor; çünkü zamanın ne kadar ilerlediğini bir bakışta gösteriyor.
Bazı aileler sabahı küçük zaman dilimlerine bölüyor: Kahvaltı bitene kadar bir şarkı, diş fırçalama için bir kısa şarkı daha. Şarkı bittiğinde bir sonraki adıma geçiliyor. Bu, zamanı sesle somutlaştırmanın eğlenceli bir yolu.
Kalkış saatini birkaç dakika öne çekmek de bir seçenek. Her şeyin tam zamanında yapılması gereken bir sabah, en küçük aksaklıkta çöküyor. On dakikalık bir tampon, unutulan bir defteri bulmak için zaman tanıyor.
Kaçırılan servisler ve unutulan defterler
Ne kadar hazırlıklı olursan ol, bazı sabahlar yine kötü geçecek. Servis kaçacak, bir defter evde kalacak, kahvaltı yarım kalacak. Bu tür sabahlar kimsenin kusuru değil, hayatın sıradan bir parçası.
Önemli olan böyle bir sabahın ardından ne yapıldığı. Kapıda bir tartışmayla ayrılmak, çocuğun bütün gününü etkileyebiliyor. Ne olursa olsun, kapıdan çıkarken kısa ve sıcak bir veda, “İyi günler, akşam görüşürüz”, o sabahın gerginliğini biraz hafifletebiliyor. Kötü geçen sabahı akşam sakin bir zamanda, suçlamadan konuşmak ve bir sonraki sabah için küçük bir ayar yapmak yeterli.
Son söz
Okul sabahı rutini mükemmel olmak zorunda değil. Sadece biraz daha öngörülebilir, biraz daha sakin ve biraz daha az kararla dolu olması yeterli.
Çocuğun gününe nasıl başladığı, o günün geri kalanını da etkiliyor. Telaşla, bağırışla başlayan bir sabah, okul kapısına kadar taşınıyor. Sakin bir sabah ise, sınıfa girerken çocuğun omzunda biraz daha az yük olması demek.