Bir masanın üstüne bak: iki farklı ders kitabı, yarısı açık bir test, dört renk fosforlu kalem, bir oyuncak, iki bardak, bir şarj kablosu, dünden kalmış bir bisküvi paketi ve ortada küçücük bir boşluk. Çocuk o küçücük boşluğa bir defter sıkıştırıp ders çalışmaya çalışıyor.
Çocuk çalışma masası düzeni, LGS yılında en az konuşulan ama belki de en kolay değiştirilebilen şeylerden biri. DEHB'li bir çocuk için masanın üstündeki her nesne, dikkatin takılabileceği küçük bir kanca. Ben çocukken masamın hep böyle dolu olduğunu hatırlıyorum ve o kancalara nasıl takıldığımı da. Bu yazıda, DEHB'li bir çocuk için sade, esnek ve onunla birlikte kurulan bir çalışma alanının nasıl görünebileceğini anlatmak istiyorum.
Kısaca: DEHB'li çocuk için iyi bir çocuk çalışma masası düzeni, pahalı mobilyalardan çok sadelikle ilgili. Masada sadece o an kullanılacak malzemelerin olması, dikkat dağıtıcıların görüş alanından çıkarılması ve düzenin çocukla birlikte denenerek kurulması, odaklanmayı kolaylaştırabilir.
Masanın üstündeki gürültü
Gürültü sadece sesten oluşmuyor. Görsel gürültü de var ve DEHB'li bir beyin için bu çoğu zaman sesten daha yorucu olabiliyor. Masanın üstündeki her renkli nesne, her yarım kalmış iş, her “sonra bakarım” diye bırakılmış kâğıt, dikkatin bir parçasını kendine çekiyor.
Çocuk bir matematik sorusuna odaklanmaya çalışırken, gözünün kenarında duran oyuncak ona başka bir şey hatırlatıyor. Kalemliğin içindeki parlak kalem, bir anlığına onu çizim yapmaya davet ediyor. Bunların her biri küçük ama toplamı büyük. Akşamın sonunda çocuk saatlerce masada oturmuş ama zihni sürekli bir nesneden diğerine atlamış oluyor.
Ben çocukken masamda en sevdiğim şeyleri tutardım; çünkü onlar beni mutlu ediyordu. Ama ders çalışırken o sevdiğim şeyler, beni dersten en hızlı uzaklaştıran şeylerdi. Bunu o zaman fark etmemiştim. Bugün yetişkin olarak çalıştığım masaya bakınca, sadeliğin bana ne kadar iyi geldiğini görüyorum.
Çocuk çalışma masası düzeni için temel ilkeler
Her çocuğun ihtiyacı farklı olsa da birçok DEHB'li çocuk için işe yarayabilecek bazı temel ilkeler var:
- Sadece o anki iş masada olsun. Matematik çalışılıyorsa masada matematik kitabı, bir defter, bir kalem ve bir silgi. Diğer kitaplar rafta ya da çekmecede.
- Telefon görüş alanının dışında. Mümkünse başka bir odada, değilse en azından ters çevrilmiş ve sessizde.
- Malzemelerin sabit bir yeri olsun. Kalem, silgi, cetvel her zaman aynı yerde. Aramak için harcanan her dakika, dikkatin dağılması için bir fırsat.
- Su masada. Su içmek için kalkmak, bir molaya dönüşüp uzayabiliyor.
- Bir saat ya da zamanlayıcı. Görünür bir zaman göstergesi, ne kadar süre çalışıldığını ve molanın ne zaman geleceğini somutlaştırıyor.
- Bir “sonra” kutusu. Çalışırken aklına gelen ama o anki işle ilgisi olmayan şeyleri yazacağı küçük bir kâğıt.
Son madde özellikle işe yarayabiliyor. DEHB'li bir çocuğun aklına çalışırken sık sık başka şeyler geliyor: bir arkadaşa yazılacak mesaj, merak edilen bir soru, yarın yapılacak bir şey. Bunları bir kâğıda yazmak, zihni onları taşımaktan kurtarıyor ve masaya geri döndürüyor.
Duvar, pencere ve ışık
Masanın nereye baktığı da önemli olabiliyor. Bazı çocuklar pencere önünde dışarıdaki her hareketi takip ediyor; kuşlar, arabalar, yürüyen insanlar. Bu çocuklar için duvara bakan bir masa daha sakin bir alan yaratabiliyor.
Ama bazı çocuklar için tam tersi geçerli. Duvara bakmak onlara kapalı ve boğucu gelebiliyor; ışık ve açık alan ise onları rahatlatıyor. Bu yüzden tek bir doğru cevap yok. Birkaç gün farklı düzenleri denemek ve çocuğa “Burada nasıl hissettin?” diye sormak en iyi yol.
Işık da göz ardı edilmemeli. Loş bir ortam uykuyu çağırabiliyor, çok sert bir ışık ise yorucu olabiliyor. Gün ışığı alan bir yer ve akşamları için iyi bir masa lambası çoğu zaman yeterli. Duvarda çok fazla poster, not ya da renkli kâğıt olması da görsel gürültüyü artırabiliyor; masanın tam karşısındaki duvarı mümkün olduğunca sade tutmak işe yarayabilir.
Odası mı, mutfak mı?
Pek çok ebeveyn çocuğun kendi odasında, kapısı kapalı, sessiz bir ortamda çalışmasını ideal görüyor. Bazı çocuklar için bu gerçekten ideal. Ama bazı DEHB'li çocuklar için tek başına, sessiz bir odada çalışmak çok zor olabiliyor.
Bazı çocuklar etrafta hafif bir hareket, uzaktan gelen insan sesleri olduğunda daha kolay odaklanabiliyor. Mutfak masası ya da salonun bir köşesi, bu çocuklar için daha iyi bir çalışma alanı olabilir. Ayrıca odada tek başına olunca dikkat dağıldığında bunu fark eden kimse olmuyor; ortak alanda ise birinin varlığı, çocuğu nazikçe masaya bağlıyor.
Bunu bilmek, “kendi odası varken neden mutfakta çalışıyor?” sorusunu biraz yumuşatabilir. Önemli olan çocuğun nerede daha verimli olduğu. Ortak alanda çalışıyorsa, o saatlerde evin biraz daha sessiz olmasına ve televizyonun kapalı olmasına dikkat etmek yeterli.
Masayı çocukla birlikte kurmak
En iyi niyetle düzenlenmiş bir masa bile, çocuğa dışarıdan verildiğinde kısa sürede eski hâline dönebiliyor. Çünkü o düzen onun değil, senin düzenin. Masayı çocukla birlikte kurmak, onun bu alanı sahiplenmesini sağlıyor.
Bir hafta sonu öğleden sonrası birlikte masayı boşaltıp yeniden düzenlemek iyi bir başlangıç olabilir. Neyin masada kalacağına, neyin çekmeceye gideceğine onunla birlikte karar vermek. Çocuğun sevdiği bir şeyi tamamen kaldırmak yerine, onu çalışma saatinde görüş alanının dışına almak ve molada ulaşılabilir tutmak gibi orta yollar bulmak.
Masanın her akşam sonunda toparlanması da küçük bir ritüel olabilir. Beş dakikalık bir toparlama, ertesi gün çocuğun dağınık bir masaya oturmak yerine temiz bir başlangıç yapmasını sağlıyor. Bu ritüeli başlarda birlikte yapmak, zamanla onun alışkanlığına dönüşmesine yardım ediyor.
Belki biraz da bu yüzden, yetişkin DEHB'liler için geliştirdiğim sanal ortak çalışma alanına MASA adını verdim: Çalışmaya başlamak için önce oturacak sakin bir yer gerekiyor.
Kusursuz masa diye bir şey yok
Bütün bu önerilerden sonra şunu söylemek istiyorum: Kusursuz bir masa yok. Bir hafta sonra masa yine dolacak, yine bir bisküvi paketi orada unutulacak, yine kalemler dağılacak. Bu çok normal.
Önemli olan masanın sürekli kusursuz olması değil, kolayca sadeleştirilebilir olması. Eşyaların bir yeri olduğunda, dağınıklığı toparlamak birkaç dakika sürüyor. Eşyaların bir yeri olmadığında ise her toparlama yeniden düşünmeyi gerektiriyor ve bu da DEHB'li bir çocuk için bir başka başlama zorluğuna dönüşüyor.
Dağınık bir masa yüzünden çocuğa kızmak yerine, “Hadi birlikte beş dakikada toparlayalım” demek, hem masayı hem havayı düzeltebiliyor.
Kendime not
Çocuk çalışma masası düzeni bir dekorasyon projesi değil; çocuğun dikkatine biraz daha az yük bindirmenin bir yolu. Sade bir masa, net bir başlangıç ve kolay bir toparlama.
Çocukken masamın üstündeki o kalabalığı bir yetişkinin benimle birlikte sadeleştirmesini isterdim. Bir şeyleri benden almadan, sadece bir kenara koyarak. O sadeleşmiş masada, belki ilk kez dersin kendisini görebilirdim.