Bazı çocuklar sınavdan bahsedildiğinde masaya oturup çalışmaya başlar. Bazıları ise aynı anda midesinin ağrımaya başladığını, ellerinin terlediğini, aklının bir anda bomboş kaldığını fark eder. İkincisi tembellik değil; bu, bedenin kaygıyla konuştuğu bir dil.
LGS yılında bu dil evde sıkça devreye giriyor ama çoğu zaman adı konmuyor. "Çalışmak istemiyor", "dikkati dağılıyor", "oyalanıyor" gibi yorumların arkasında bazen sadece bir kaygı saklanıyor olabilir. DEHB'li bir yetişkin olarak, çocukken bu hissin bana nasıl geldiğini hatırladıkça, bu yazıyı o deneyimden yola çıkarak yazmak istedim.
Kısaca: Çocuklarda sınav kaygısı genellikle isteksizlik gibi görünür ama bedensel ve duygusal belirtilerle kendini gösterir. Bu belirtileri fark etmek, çocuğu suçlamadan bir yol bulmanın ilk adımı; kaygı günlük hayatı ciddi şekilde etkiliyorsa bir uzmana danışmak önemli.
Kaygı neden tembellik gibi görünüyor?
Kaygılı bir beyin, çoğu zaman kaçınma yoluna gidiyor. Çocuk zor bir konuyu açmak yerine telefonuna uzanıyor, masaya oturup beş dakika sonra kalkıyor, "yapamıyorum" deyip bırakıyor. Dışarıdan bakan biri için bu, isteksizlik gibi görünebiliyor.
Oysa bu davranışların altında çoğu zaman şu düşünce var: "Eğer başlamazsam, başaramadığımı da görmem." Kaçınma, başarısızlık ihtimaliyle karşılaşmamanın bir yolu oluyor. Ne kadar paradoksal gelse de, bazen en çok kaygılanan çocuk en az çalışan çocuk gibi görünebiliyor.
Ben çocukken bu döngüyü iyi bilirdim. Bir ödevi açmak, içimde bir şeyin sıkışmasına yol açardı; o yüzden açmayı sürekli erteler, sonra erteleme yüzünden daha da kaygılanırdım. Dışarıdan "çalışmıyor" gibi görünen bir çocuk, içeride aslında sürekli bir şeyle boğuşuyor olabilir.
Bedenin verdiği işaretler
Kaygı, kelimelerden önce bedende kendini gösterebiliyor. Sınav günü yaklaştıkça karın ağrısı, baş ağrısı, iştahsızlık ya da tam tersi aşırı yeme isteği ortaya çıkabiliyor. Uyku da sıkça etkileniyor: uyumakta zorlanma, gece sık uyanma, sabah kalkamama.
Bazı çocuklarda bu kendini sinirlilik olarak gösteriyor. Küçük bir uyarıya aşırı tepki verme, ağlamaya yakın durma, sabrın normalden daha çabuk tükenmesi. Bazı çocuklarda ise tam tersi bir donma hâli oluyor: soru sorulduğunda cevap verememe, sanki her şey bulanıklaşıyormuş gibi bir hâl.
Bir de mükemmeliyetçilik maskesi var. Bazı çocuklar kaygılarını "her şeyin tam olması gerekiyor" takıntısına dönüştürüyor. Bir soruyu silip tekrar yazmak, bir cümleyi on kere düzeltmek, asla "yeterince iyi" bulmamak. Bu hâl, çalışkanlık gibi görünse de aslında kaygının başka bir yüzü olabiliyor.
"Çalışmak istemiyor" yerine ne sorulabilir?
Bir çocuk sürekli çalışmaktan kaçınıyorsa, ilk soru "neden çalışmıyor" değil, "ona ne zor geliyor" olabilir. Bu küçük kelime farkı, suçlamayı merakla değiştiriyor.
Bazı yardımcı sorular şöyle olabilir:
- "Bu konuya başlarken içinde ne oluyor?"
- "En çok hangi an seni geriyor, sınavdan önce mi, sırasında mı?"
- "Yanlış yapmaktan mı, yoksa başka bir şeyden mi korkuyorsun?"
Çocuk bu sorulara net cevap veremeyebilir; çoğu zaman kendisi de kaygısının kaynağını tam bilmiyor. Önemli olan, bu soruların bir sorgulama değil, bir anlama girişimi olduğunu hissettirmek.
Kaygıyı küçültmeye yardımcı olabilecek küçük şeyler
Büyük çözümler aramak yerine, günlük hayata sığan küçük adımlar bazen daha çok işe yarıyor:
- Belirsizliği azaltmak. Sınav formatını, süresini, neyin bekleneceğini önceden netleştirmek kaygıyı hafifletebilir.
- "Yeterince iyi" tanımını birlikte yapmak. Her sınavın mükemmel geçmesi gerekmediğini hatırlatmak.
- Nefes ve bedene dönme. Sınavdan önce birkaç derin nefes almak, basit ama bazı çocuklar için gerçekten işe yarayabiliyor.
- Kaygıyı isimlendirmek. "Şu an kaygılı hissediyor olabilirsin, bu normal" demek, duyguyu reddetmek yerine ona yer açıyor.
- Başarıyı tek bir sınava bağlamamak. Çocuğun değerinin bir sınav sonucuyla ölçülmediğini sık sık, doğal bir şekilde hatırlatmak.
Bu adımlar kaygıyı tamamen ortadan kaldırmayabilir ama onu biraz taşınabilir hâle getirebilir.
Ne zaman bu, aileden ötesini gerektirir?
Bazı kaygılar evde, sabırla ve küçük ayarlamalarla hafifleyebiliyor. Bazıları ise daha derin ve kalıcı oluyor: okula gitmeyi reddetme, sürekli ağlama, panik anları, uyku düzeninin ciddi şekilde bozulması gibi.
Bu noktada bir uzmana başvurmak, bir başarısızlık işareti değil, doğru bir adım. Çocuk ve ergen psikiyatristi ya da okulun rehber öğretmeni, kaygının boyutunu değerlendirip uygun bir yol haritası çıkarabilir. DEHB'li çocuklarda kaygı bazen dikkat zorluklarıyla iç içe geçebiliyor; bu yüzden ayırt edici bir değerlendirme gerçekten fark yaratabilir.
Bu adımı atmak, çocuğunuzu "sorunlu" ilan etmek değil, ona elinizdeki en iyi desteği sunmak demek.
Kaygı konuşulurken kaçınmaya çalıştığım cümleler
Kaygılı bir çocukla konuşurken iyi niyetle söylenen bazı cümleler, onun içindeki sesi istemeden büyütebiliyor. DEHB'li bir yetişkin olarak geriye baktığımda, bana en çok dokunan şeylerin çoğu zaman bu küçük cümleler olduğunu görüyorum.
Örneğin:
- “Bunda korkacak ne var?” Çocuk korkunun mantıklı olmadığını çoğu zaman zaten biliyor. Bu soru, korkusuna bir de utanç ekleyebiliyor.
- “Herkes bu sınava giriyor.” Doğru, ama çocuğun yaşadığı şeyi küçültüyor. Kaygı ortak olunca hafiflemiyor.
- “Sakin ol.” Sakin olmayı bilseydi muhtemelen zaten olurdu.
Bunların yerine denenebilecek şeyler daha basit: “Şu an zor geliyor, görüyorum.” “İstersen biraz yanında oturayım.” “Ne hissettiğini anlatmak zorunda değilsin; ama istersen buradayım.” Bu cümleler sorunu çözmüyor, ama çocuğa yalnız olmadığını söylüyor. Kaygının içindeyken çoğu zaman en çok ihtiyaç duyulan şey de bu.
Bir de sessizliğin hakkını vermek gerekiyor. Her kaygı anını bir konuşmaya çevirmek zorunda değiliz. Bazen birlikte kısa bir yürüyüş, bir bardak su ya da yan yana sessizce oturmak, uzun bir öğütten daha çok şey anlatıyor.
Kendime not
Çocukken kaygımın adını bilmiyordum; sadece sürekli bir şeyden kaçtığımı biliyordum. Bugün geriye dönüp baktığımda, o hissin bir isteksizlik değil, bir savunma biçimi olduğunu görüyorum.
Eğer çocuğunuzda benzer bir hâl görüyorsanız, ona "neden çalışmıyorsun" demeden önce bir an durup "ne zor geliyor olabilir" diye sormayı deneyebilirsiniz. Bazen en çok ihtiyaç duyulan şey, çözüm değil, sadece anlaşıldığını hissetmek oluyor.