Kendi hikâyeni yıllarca yanlış bir başlıkla okuduğunu fark ettiğin an tuhaf bir şey oluyor. Sayfalar aynı, olaylar aynı, ama kitabın adı değişince her cümle başka bir anlam kazanıyor. “Ben hep böyleydim” cümlesi, “ben hep zorlanıyormuşum ama adını bilmiyormuşum” cümlesine dönüşüyor.
Bu yazıda, yetişkin kadınlarda DEHB'nin fark edilmesinin kimlik duygusuna neler yapabileceğini düşünmek istiyorum. Bunu bir uzman olarak değil, bu yeniden okuma sürecinin içinden geçen biri olarak yazıyorum. Tanıyla ilgili tıbbi soruların cevabı, her zaman olduğu gibi, bir psikiyatristte.
Kısaca: Yetişkinlikte DEHB'yi fark etmek, özellikle kadınlar için geçmişi, rolleri ve “ben kimim?” sorusunu yeniden gözden geçirmek anlamına gelebilir. Bu süreçte rahatlama, öfke ve yas bir arada yaşanabilir. Her şeyi tek bir açıklamaya bağlamadan, kendinle yavaş yavaş yeniden tanışmak mümkün.
Yetişkin kadınlarda DEHB fark edilince ne değişiyor?
Bazı şeyler hemen yerine oturuyor. Neden bazı işlerin başkalarına kolay gelirken bana ağır geldiğini, neden gün sonunda bu kadar yorulduğumu, neden küçük şeylerin bu kadar büyüdüğünü anlamak, insanın omuzlarından görünmez bir yük kaldırıyor.
Ama başka şeyler de oluyor. Geçmişe dair onlarca anı, yeni bir ışıkta yeniden gözden geçiriliyor. O zamanlar “hata” sandığın şeylerin bir kısmı belki bir hata değildi. Sana söylenen bazı cümleler belki hiç adil değildi. Bu farkındalık bazen öfkeye, bazen derin bir hüzne, bazen de ikisine birden dönüşüyor.
Bu süreç herkes için aynı değil. Bazı kadınlar hızlıca rahatlıyor, bazıları uzun süre sorgulayıp duruyor. İkisi de normal. Acele etmene gerek yok.
“İyi kız” rolü ve görünmez çaba
Birçok kadın için kimlik, daha çok başkalarının gözünden inşa edilmiş bir şey gibi. “Düzgün kız”, “sorumlu abla”, “her şeyi toparlayan kadın”, “hep gülen arkadaş”. Bu roller, DEHB'li bir kadın için çoğu zaman ekstra çaba gerektiriyor ve bu çaba çoğu zaman görünmüyor.
Dışarıdan bakan biri düzenli bir kadın görüyor. İçeride ise o düzeni kurmak için verilen sürekli bir mücadele olabilir. Bu yüzden DEHB'yi fark ettiğinde, sadece “ben farklıymışım” demiyorsun; aynı zamanda “bu kadar çabayı neden fark etmedim?” diye de soruyorsun.
Burada önemli bir şey var: O rollerin hepsi sahte değildi. Gerçekten sorumlu olmak, gerçekten özenli olmak, gerçekten sevecen olmak, senin gerçek yanların olabilir. Mesele rolleri çöpe atmak değil; hangisinin sana ait, hangisinin sana giydirilmiş olduğunu zamanla ayırt edebilmek.
“Yeterince kadın değilim” duygusu
Bu başlık biraz sert görünebilir ama birçok kadından duyduğum bir cümle. Kadınlara çoğu zaman belli bir beceri seti atfediliyor: Düzenli bir ev, hatırlanan doğum günleri, zamanında verilen cevaplar, ince bir dikkat. Bunlar DEHB'li birinin en çok zorlandığı alanlar.
Böyle olunca bazı kadınlar kendini “yeterince kadın”, “yeterince becerikli” hissetmiyor. Oysa ortada bir kadınlık eksikliği yok; ortada bir beklenti listesi ve o listeyle uyumsuz çalışan bir dikkat sistemi var. Kadınlığı bu listenin sonucuna bağlamak, listeyi yazanların hatası; senin değil.
Bunu fark etmek bana çok şey öğretti: Kendimi ölçtüğüm cetvel, kendi çizdiğim bir cetvel değildi.
“Peki ben kimdim?” sorusu
DEHB'yi fark eden birçok kişi bir süre kimlik karışıklığı yaşıyor. “Bu huy bana mı ait, DEHB'ye mi?” diye soruyor. Bence bu sorunun tam bir cevabı yok ve olması da gerekmiyor.
Kendi deneyimimde şuna yaklaştım: DEHB, benim nasıl dikkat ettiğimi, nasıl hatırladığımı, nasıl başladığımı ve nasıl duygulandığımı etkileyen bir durum. Ama neyi sevdiğim, neye güldüğüm, kimi önemsediğim, neyi merak ettiğim DEHB'nin değil, benim hikâyem. DEHB benim ayrıntılarımı etkileyebilir; kim olduğumu yazmıyor.
Bazı günler bu ayrım çok net görünüyor, bazı günler hiç görünmüyor. Sorun değil.
Her şeyi DEHB'ye bağlamamak
Yeni bir isim, her şeyi açıklayan bir anahtar gibi cazip gelebilir. Eskiden çözülmemiş ne varsa, “demek ki DEHB'ymiş” diyerek kapatmak çok kolay. Oysa hayat karmaşık: Bazı zorluklar DEHB ile ilgili olabilir, bazıları ailenle, bazıları dönemin koşullarıyla, bazıları kaygı ya da depresyonla, bazıları sadece insan olmakla.
Bu ayrımı tek başına yapmak zorunda değilsin ve yapamayabilirsin de. Bir psikiyatrist ya da psikologla geçmişini birlikte okumak, bu karışık ipleri ayırmaya yardımcı olabilir. Ben de her şeyi bir tek açıklamaya sığdırmaya çalıştığım dönemlerde kendimi yorulmuş buldum.
İç anlatıyı yeniden yazmak
Tanıdan sonra en çok işime yarayan şeylerden biri, kendime anlattığım cümleleri gözden geçirmek oldu. Bunu bir kâğıda yazmak, zihinde tutmaktan çok daha etkili. Şöyle bir tablo çıkarabilirsin:
- “Hep dağınık biriydim” yerine: “Düzeni kurmak benim için fazladan çaba istiyordu.”
- “Hep geç kalan, sorumsuz kızdım” yerine: “Zamanı hissetmekte zorlanıyordum ve bunu kimse bana öğretemedi.”
- “Duygularım çok abartılıydı” yerine: “Duyguları yoğun yaşayan biriyim ve bunun nasıl taşınacağını yeni öğreniyorum.”
- “Herkes bunu başarıyor, ben neden yapamıyorum?” yerine: “Herkes başarıyor gibi görünüyor, içeride ne olduğunu bilmiyorum.”
Bu cümleler bir yalan söylemiyor, bir bahane de üretmiyor. Aynı olayı daha doğru ve daha az sert bir dille anlatıyor. Zamanla, eski cümleleri duyduğunda “bu hâlâ doğru mu?” diye sorabiliyorsun.
Başkalarının tepkileri
“Artık bir bahanen var.” “Ya bu işler modaymış.” “Sen hep böyleydin zaten.” Bu cümleleri duyan çok kişi var. Bu tepkiler kimliğini yeniden kurmaya çalıştığın bir dönemde fazladan ağır geliyor.
Çoğu zaman bu cümleler senin yaşadığını anlamamaktan, bazen de kendi korkularından geliyor. Herkesi ikna etmek zorunda değilsin. Kendini anlatmak için enerjini harcamak yerine, seni dinleyecek birkaç kişiyi seçmek daha iyi gelebilir.
Yeniden tanışmak için küçük adımlar
Kimliği bir günde yeniden kurmak gerekmiyor. Bende ve başka kadınların anlattıklarında işe yarayan küçük adımlar şunlar:
- Eski anılara yargısız bakmak. Bir anıyı “ne yapmalıydım” sorusuyla değil, “o zaman neye ihtiyacım vardı?” sorusuyla okumak.
- Gerçekten sevdiklerini listelemek. Başkalarının beklentisinden bağımsız, sadece sana iyi gelen şeyleri yazmak.
- Rollerini gözden geçirmek. Hangi rolü severek, hangisini mecburen taşıdığını fark etmek.
- Benzer yollardan geçmiş kadınlarla konuşmak. Anlatılan hikâyeler arasında kendinden bir şey bulmak güçlendirici olabilir.
- Gerekirse destek almak. Kimlik ve geçmişle ilgili yoğun duygular taşıyorsan bir psikolog ya da psikiyatristle konuşmak yük hafifletebilir.
Hızı kendin belirle
Bu sürecin bir hızı olmak zorunda değil. Bir hafta çok şey anlayıp bir sonraki hafta hiçbir şey hissetmeyebilirsin. Bir anıya bir ay sonra bile dönüp ağlayabilirsin. Bir gün hiçbir şey bilmeyip bir başka gün her şeyi anladığını sanabilirsin.
Böyle dönemlerde bazı basit önlemler bana iyi geliyor: Çok sayıda kitap, video ve paylaşımla kendimi doldurmamak, bir güne tek bir konu düşünmek, düşündüklerimi yazmak ve bedenimi unutmamak. Yürüyüş, yemek, uyku gibi temel şeyler, kimlik meselesi kadar önemli. Zihin yoğun bir işle uğraşırken bedenin ihtiyaçlarını bırakmamak, sürecin yükünü hafifletiyor.
Kendime not
Kendi hikâyeni yeniden okumak yorucu bir iş. Bazen sayfalar acıtıyor, bazen güldürüyor, bazen de yabancı geliyor. Ama bir şey var: Bu kez kitabı okurken daha nazik bir okuyucusun.
Bugünkü sen, o zamanki seni tanımadığı hâlde onun yanında olabilir. Bence yeniden tanışma tam da buradan başlıyor.