Bir dönem internette bulduğum bir temizlik programını çıktı alıp buzdolabına asmıştım. Haftanın her günü için ayrı bir oda, her oda için on iki madde. Pazartesi banyo, salı mutfak, çarşamba yatak odası. İlk iki gün büyük bir heyecanla yaptım. Üçüncü gün listeye baktım ve bir şey söylemeden mutfağa gidip çay koydum.
Ev düzeni listesi fikri çok cazip ama çoğu hazır liste benim gibi biri için fazla uzun, fazla katı ve fazla mükemmeliyetçi. Bu yazıda DEHB ile yaşarken bende işe yarayan, daha kısa ve daha yumuşak bir listenin nasıl göründüğünü anlatıyorum.
Kısaca: DEHB'de ev düzeni listesi kısa, somut ve katmanlı olduğunda işe yarar: her gün birkaç küçük madde, haftada bir birkaç daha büyük iş, ara sıra yapılacaklar için ayrı bir bölüm. Maddeleri küçük adımlar olarak yazmak, kötü günler için asgari bir liste hazırlamak ve listeyi düzenli olarak sadeleştirmek, “yapamadım” hissini azaltıyor.
Hazır ev düzeni listeleri neden işe yaramıyor?
Hazır listelerin çoğu bana şu nedenlerle tutmadı:
- Çok uzunlar. Kırk maddelik bir liste, daha okurken yoruyor. Hangisine başlayacağımı seçemeyip hiçbirine dokunmuyorum.
- Başkasının hayatına göre. Listeyi yazan kişinin evi, enerjisi ve zamanı benimkine benzemiyor. Ona göre ayarlanmış bir sistem bana uymuyor.
- Hepsi ya da hiçbiri. Bir madde atlandığında liste bozulmuş gibi hissediyorum ve hepsini bırakıyorum.
- Her madde eşit ağırlıkta. “Çöpü çıkar” ile “dolapları yeniden düzenle” aynı listede aynı büyüklükte duruyor. Oysa biri iki dakika, diğeri iki saat.
- Gerçekçi olmayan süreler. “Banyo, yirmi dakika” yazıyorsa ve benim için bir saat sürüyorsa, ilk günden başarısız hissediyorum.
Bunlar tembellik ya da disiplinsizlik değil. Listenin tasarımının benim zihnimle uyuşmaması. Bir sistem bende işe yaramıyorsa, çoğu zaman sorun sistemde.
Ulaşılabilir bir ev düzeni listesi nasıl görünür?
Bende çalışan listelerin ortak birkaç özelliği var:
- Kısa. Günlük bölümde en fazla dört madde.
- Somut. “Mutfağı topla” yerine “tezgâhı sil ve bulaşığı makineye diz”.
- Küçük. Her madde, motivasyonum düşükken bile başlayabileceğim büyüklükte.
- Esnek sıralı. Hangi sırayla yapacağıma o gün karar verebilirim.
- “Yeterince iyi” tanımı. Her maddenin ne zaman “bitmiş” sayılacağı belli.
- Yargısız. Yapılmayan madde bir başarısızlık değil, bir veri.
Bu özellikler listeyi bir emir listesinden çok bir hatırlatıcıya çeviriyor. Bunun benim için fark yarattığını söyleyebilirim: Liste artık bana bağırmıyor, sadece orada duruyor.
Üç katmanlı liste: her gün, haftada bir, ara sıra
Listeyi üç katmana ayırdım. Her katmanın ağırlığı farklı:
Her gün (üç ya da dört madde). Evin “çökmesini” önleyen temel şeyler. Örnek:
- Bulaşığı yıkamak ya da makineye dizmek.
- Çöpü toplamak, doluysa çıkarmak.
- Yatağı kabaca düzeltmek.
- Girişteki geçici sepeti kontrol etmek.
Haftada bir (beş ya da altı madde). Biraz daha büyük işler, ama haftaya yayılmış:
- Çamaşır yıkama ve katlama günü.
- Yerleri süpürmek ya da silmek.
- Banyoyu toparlamak.
- Buzdolabına bakmak, eskiyen yiyecekleri atmak.
- Alışveriş listesi hazırlamak.
Ara sıra (ayda bir ya da mevsimde bir). Gün gün yapılmaması gereken şeyler:
- Dolap ayıklamak.
- Cam ya da perde.
- Evrak toplama.
- Yatak takımı ya da nevresim yenilemek.
Bunlar benim örneklerim; senin hayatına uymayabilir. Önemli olan fikir: Her şeyin günlük ya da acil olmadığını görmek. Ara sıra yapılacaklar ayrı bir bölümde durunca, günlük listeden onların baskısı kalkıyor. Çünkü “cam silmedim” yargısı, günlük listede durmadığı için sana günlük suçluluk olarak geri dönmüyor.
Maddeleri yazmanın küçük kuralları
Madde yazarken kendime şu sınamayı yapıyorum: Bu maddeyi yorgun bir günde, başka bir şey düşünmeden okuyup yapabilir miyim? Bunun için birkaç kural:
- Fiil ve nesne. “Çamaşırlar” yerine “çamaşırı makineye at”.
- Tek adım. “Mutfağı temizle” yerine “tezgâhı sil”. İşin devamı gelirse bonus.
- Süre sınırı. Madde yanında “10 dk” gibi bir süre. Süre dolunca durmak serbest.
- Koşulsuz. “Eğer vaktim olursa…” gibi belirsiz ifadeler yok. Ya yapılır ya da yapılmaz.
- Bitti tanımı. “Tezgâh üstü boş ve silinmiş.” Hepsi bu.
Böylece listeye her baktığımda ne yapacağımı anlıyorum ve “nereden başlamalıyım?” sorusuna takılmıyorum.
Kötü gün listesi: asgari ev
Bazı günlerde üç dört maddelik günlük listenin tamamı bile fazla gelebiliyor. Bu yüzden listenin altına ayrı bir “kötü gün” bölümü ekledim. Üç şey, yalnızca:
- Bir temiz bardak ve tabak.
- Çöpü kapının yanına çıkarmak.
- Yatakta uyuyabileceğim bir alan.
Bu üçü yapıldıysa gün “tamam”. Gerisi kötü gün bittiğinde yeniden devam eder. Bu bölümün bana verdiği asıl şey, “bugün hiçbir şey yapamadım” cümlesinin yerini “asgariyi yaptım” cümlesine bırakması. Aynı ev, farklı bir gözle bakınca başarısızlık değil, ayakta kalmış bir ev.
Benim için bu, DEHB'de kötü günleri ölçüsüzce uzatmamanın da bir yolu. Asgari liste, tamamen çöküşü önleyen bir korkuluk gibi çalışıyor.
Listeyi canlı tutmak
Bir liste bir kere yazılıp bırakılınca ölüyor. Bende işe yarayanlar:
- Görünür bir yerde durması. Dolabın içinde değil, buzdolabında ya da kapıda; her gün göz önünde.
- Ayda bir gözden geçirmek. Hangi madde hiç yapılmıyorsa ya sadeleştiriyorum ya da listeden çıkarıyorum. Yapılmayan madde, çoğu zaman gerçekçi olmayan madde.
- Bir seferde bir madde eklemek. Liste iyi çalışıyorsa bir sonraki maddeyi ekliyorum; hepsini birden değil.
- İşaretlemek ama puan tutmamak. Yaptığımı işaretlemek tatmin edici. Ama ardışık günleri saymak bende baskı yaratıyor; bir gün atlayınca her şeyin bozulduğunu hissediyorum. Bu yüzden sadece işaretliyorum, sayı tutmuyorum.
- Birinin yanında yapmak. Bazı haftalık işleri bir arkadaşla telefonda ya da yan yana yapmak, onları hafifletiyor.
Bunların hiçbiri sert bir kural değil. Hangisi sana uyuyorsa onu al, uymayanı bırak.
Evi başkalarıyla paylaşıyorsan, listeyi tek başına tutmak yerine ortak konuşmak da fark yaratabilir. Hangi maddenin kime ait olduğunu birlikte yazmak, “bunu kim yapacaktı?” sürtünmesini azaltıyor. Burada da aynı ilke geçerli: Kısa, somut ve suçlamasız. Yalnız yaşıyorsan, listeyi yazarken kendine karşı da aynı nezaketle yaklaşmak yeterli.
Listeyi ilk hafta nasıl denemeli?
İlk haftada listeyi yargılamamaya çalışıyorum; sadece gözlemliyorum. Hangi madde kolay oturdu? Hangisini sürekli atladım? Hangisi gereğinden uzun sürdü? Bu gözlemler, listeyi ikinci haftada düzeltmek için bana veri veriyor. Yani ilk hafta bir sınav değil, bir deneme. Listeye bir kere dokunmadan bırakmak da bir bilgi: Belki o madde gerçekten gereksizdi, belki de başka bir saate taşınması gerekiyordu.
Kendime not
Bir ev düzeni listesi, evi mükemmel yapmak için değil, yaşanabilir tutmak için var. Listeyi bir ölçüt olarak değil, bir yardımcı olarak görmek, ona karşı tutumumu tamamen değiştirdi. Bazı haftalar liste çok iyi çalışıyor, bazı haftalar hiç bakmıyorum. İkisi de kabul.
Bugün küçük bir şey yapabilirsin: Bir kâğıda yalnızca üç madde yaz. Yarın yapabileceğin, her biri beş dakikayı geçmeyen üç iş. Başka hiçbir şey ekleme. Yarın akşam onlara bak ve işaretlediklerini say.