Arama kutusuna "DEHB" yazdığın anda önüne yüzlerce ses diziliyor. Biri bir yöntemi her derde deva gibi anlatıyor, biri bu konunun uydurma olduğunu söylüyor, bir diğeri "şu üç belirti varsa kesin sensin" diyor. Hepsi kendinden emin, hepsi ikna edici ve hepsi farklı şeyler söylüyor.
DEHB hakkında güvenilir bilgi bulmak, bu karmaşada pek de kolay değil. Ben de bir dönem hangi cümleye inanacağımı bilemeden dolaştım. Bu yazıda, kendime sorduğum soruları ve fark ettiğim kırmızı bayrakları paylaşıyorum. Bir uzman olmadığımı baştan söyleyeyim; yazdıklarım deneyime ve genel kabul gören temellere dayanıyor, tıbbi bilgi yerine geçmiyor.
Kısaca: Güvenilir bilgi genellikle temkinlidir, kaynağını söyler, herkesi aynı kalıba sokmaz ve bir şey satmaya çalışmaz. Kişisel deneyim değerli bir destek olabilir ama tanı, tedavi ve ilaç konularında bir uzmanın değerlendirmesinin yerini tutmaz.
DEHB bilgisi neden bu kadar karışık?
Birkaç nedeni var. İlk olarak DEHB çok konuşulan bir konu; ilgi büyüdükçe içerik de çoğalıyor, ama içeriğin kalitesi aynı hızda artmıyor. İkincisi, kısa videolar ve hızlı akışlar nüansı kaldırıyor. "Şu şu durumlarda olabilir" cümlesi, "şu durumdaysan şudur" cümlesine dönüşüyor.
Üçüncüsü, kişisel deneyimler çok güçlü. Birinin "bana bu işe yaradı" demesi, başkası için bir kural gibi okunabiliyor. Ben de dahil, deneyim paylaşan herkes bu tuzağın içinde. Benim yazdıklarım da yalnızca benim yaşadıklarımdan süzülüyor; seninkiyle birebir örtüşmek zorunda değil.
Bir de çeviri ve bağlam meselesi var. Yabancı dilde yazılmış birçok içerik Türkiye'ye çevrilerek ya da özetlenerek ulaşıyor. Sağlık sistemleri, erişilebilir hizmetler ve uygulamalar ülkeden ülkeye farklılaşabildiği için, başka bir yerde geçerli olan bir bilgi burada aynı şekilde işlemeyebilir. Bu yüzden bir içeriğin hangi bağlamda yazıldığına bakmak da işe yarıyor.
Dördüncüsü ise ticari çıkarlar. Bir ürün, kurs ya da hizmet satmak isteyen birinin DEHB'yi olduğundan daha büyük, daha acil ve daha çözülebilir göstermesi hiç şaşırtıcı değil.
DEHB hakkında güvenilir bilgi nasıl tanınır?
Bir içeriğe rastladığımda kendime şu soruları soruyorum:
- Kim yazıyor ve neye dayanıyor? Bir uzman mı, bir kurum mu, yoksa kendi deneyimini anlatan biri mi? İkisi de değerli olabilir ama ikisini aynı kefeye koymamak gerekiyor.
- Dili temkinli mi? "Genellikle", "bazı insanlarda", "bir uzmana danış" gibi ifadeler iyi bir işaret. "Kesinlikle", "herkes", "hemen" gibi sözcükler bende şüphe uyandırıyor.
- Kaynak ve tarih var mı? Bilginin nereden geldiği ve ne zaman yazıldığı belli olmalı. Hiçbir şeye dayanmayan iddialar, ne kadar akıcı olursa olsun, zayıf.
- Bir şey satılıyor mu? Satış yapılması kötü bir şey değil, ama bilgiyle satış iç içe geçtiğinde ikisini ayırmak gerekiyor.
- Tanı koyuyor mu? Bir içerik seni tanıyamaz. "Bunlar sendeyse DEHB'lisin" diyen bir cümle, en iyi ihtimalle bir ipucu, en kötü ihtimalle yanıltıcıdır.
- Başka güvenilir yerlerde de benzer bilgi var mı? Tek bir kaynakta gördüğüm çarpıcı bir iddia, başka hiçbir yerde karşıma çıkmıyorsa, durup düşünüyorum.
Bu soruların hiçbiri kusursuz değil. Sadece beni ilk gördüğüm şeye hızlıca inanmaktan koruyor.
Kırmızı bayraklar
Zamanla bazı kalıpları tanır oldum. Aşağıdakiler gördüğümde biraz yavaşlıyorum:
- "Doktorlar sana bunu söylemiyor" türünden cümleler. Genelde güveni yıkıp yerine bir ürün koymak için kullanılıyor.
- Tek bir yöntemle her şeyin çözüleceği sözü. DEHB tek bir hamleyle çözülen bir durum değil; destek çoğu zaman birkaç parçadan oluşuyor.
- Herkesi DEHB'li ilan eden içerikler. Bir belirti tanımak başka, DEHB olmak başka.
- DEHB'nin hiç var olmadığını söyleyen içerikler. Bu da aynı ölçüde yanlış bir uç; DEHB, bilinen ve çalışılan nörogelişimsel bir durum.
- İlaç ya da takviye önerisi. Bir içerik sana ilaç ya da takviye öneriyorsa, bunu mutlaka doktora danış. Bu karar tamamen hekimin alanı.
- Seni utandıran ya da korkutan dil. "Eğer bunu yapmazsan hayatın mahvolur" gibi söylemler bilgi vermekten çok baskı kuruyor.
Bunlardan biri tek başına bir içeriği tamamen çöpe atmaya yetmeyebilir. Ama birkaçı bir arada geliyorsa, ben o kaynağa bir adım mesafe koyuyorum.
Deneyim yazıları ile uzman bilgisi: ikisi de lazım
Kişisel deneyim paylaşan insanlar bana en çok "yalnız değilim" hissini verdi. Birinin benim de yaşadığım bir şeyi tarif etmesi, kendi tecrübemi daha az utanç verici kıldı. Bunu küçümsemiyorum. Küçük, pratik fikirler de çoğu zaman bu yazılardan çıkıyor.
Burada kendi yazılarım için de aynı süzgeci öneriyorum. Bu rehberdeki yazıları "bir DEHB'li yetişkinin notları" olarak oku; bir doktorun ya da psikoloğun görüşü olarak değil. Bana uyan bir şey sana uymayabilir, sana uyan bir şey beni zorlayabilir. Bunu bilmek, yazılara daha rahat ve daha özgür bakmanı sağlıyor.
Uzman bilgisi ise başka bir iş görüyor: neyin tanı gerektirdiğini, neyin güvenli olduğunu, neyin hangi koşulda değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Deneyim yazıları bu işi yapamaz; yapmaya çalışırsa riskli olur.
Benim kendime çizdiğim sınır şu: "Bu bana oluyor mu, yalnız mıyım, ne denesem?" gibi sorular için deneyim yazılarından yararlanıyorum. "Bende DEHB var mı, hangi tedavi, hangi ilaç?" gibi sorular için ise bir uzmana gitmem gerektiğini biliyorum.
Bir örnekle somutlaştırayım. Diyelim ki bir videoda "DEHB'liysen şu yiyeceği asla yeme, şu uygulamayı indir, her şey değişir" deniyor. Önce kimin söylediğine bakıyorum. Sonra "asla" ve "her şey değişir" gibi kesin ifadelerin sağlam bir dayanağı olup olmadığını soruyorum. Ardından bir ürün ya da hizmet yönlendirmesi var mı diye bakıyorum. Üç soruda da cevap beni rahatsız ediyorsa, videoyu "ilginç ama doğrulanmamış" kutusuna koyup bir uzmana sormak üzere not alıyorum.
Şüphede kalırsan ne yaparsın?
Okuduğun bir şeyin doğru olup olmadığından emin değilsen birkaç sakin adımın var:
- Bilgiyi bir not olarak kaydet; "doğru olabilir" diye hemen hayatına uygulama.
- Bir sonraki doktor ya da psikolog görüşmesine soru olarak götür.
- Özellikle ilaç, takviye ya da diyet gibi sağlığı doğrudan etkileyen konularda, uzmana danışmadan hiçbir şey deneme.
- Aynı konuyu iki üç farklı ve birbirinden bağımsız kaynakta karşılaştır.
Doktora "internette şunu okudum, ne düşünüyorsun?" demek kötü bir şey değil. İyi bir uzman bunu genelde olumlu karşılar, çünkü senin neyi merak ettiğini görmüş olur.
Bilgi yorgunluğu da gerçek
Bir noktada fazlasıyla okumuş, fazlasıyla izlemiş ve fazlasıyla kafası karışmış hissediyorsan, bu normal. Bu durumda bana iyi gelen şey kaynak sayısını azaltmak oldu: bir iki güvenilir yer, belirli bir zaman ve bir not defteri. Gerisini bırakmak, kaçırdığım bir şey olmadığını zamanla gösterdi.
Ayrıca bilgi aramak da bir erteleme biçimi olabiliyor. "Önce her şeyi öğrenmem lazım" düşüncesi, bazen başlamayı geciktiren bir bahane haline gelebiliyor. Bu yüzden her yeni bilgiden sonra küçük bir deneme yapmaya çalışıyorum; öğrendiğimi hayata yansıtmak, okumaktan daha çok şey öğretiyor.
Kendime not
Her şeyi doğru bilmek zorunda değilim, ama neyi bilmediğimi bilmek benim için güven verici. Bir kaynağa güvenmek, onun hiç yanılmayacağına inanmak değil; hata payını ve sınırını bilerek kullanmak. Soru işaretlerini taşıyabildiğim ölçüde, doğru kapıyı çalmak da kolaylaşıyor.