Çalışmaya başlama ritüeli: başlangıcı bir sesle işaretlemek

Bir sesin, bir işin kapısını açabilmesi tuhaf geliyor. Ama bende bazen oluyor: Kısa bir melodi, bir zamanlayıcının tıkı ya da bir çay kaşığının bardağa çarpması, "şimdi başlıyoruz" demeye yetebiliyor. Kimse bana komut vermiyor; sadece tanıdık bir ses, o günün çalışma ânını işaretliyor.

Bu yazıda çalışmaya başlama ritüeli olarak seslerin nasıl işe yaradığını, nerede eskidiğini ve ne zaman hiç işe yaramadığını anlatıyorum. Uzman değilim; yazdıklarım kendi deneme ve gözlemlerim.

Kısaca: Her seferinde aynı kısa ses, beynin "şimdi çalışma zamanı" diye bir geçiş yapmasına yardımcı olabilir. Ses kısa, sakin ve sana ait olmalı; zamanla eskirse değiştirmek, işe yaramazsa bırakmak normal. Ritüel bir destek, bir şart değil.

Çalışmaya başlama ritüeli neden bir ses olabilir?

Benim için asıl zor an çalışmanın kendisi değil, başlamadan önceki eşik. Telefonu bırakmak, masaya geçmek, ilk cümleyi seçmek... Bu geçişte kaybolup gidebiliyorum. Eşiği geçmek için dışarıdan bir işarete ihtiyacım oluyor.

Ses bu iş için pratik bir araç: Ekran gerektirmiyor, gözüme bir şey eklemiyor, tek bir hareketle başlıyor. Ayrıca sesler bende güçlü çağrışımlar yapıyor. Aynı melodiyi her seferinde çalışmaya başlarken duyunca, zamanla o melodi "çalışma" ile eşleşiyor gibi hissediyorum. Bunun ne kadar sağlam bir mekanizma olduğunu bilmiyorum; sadece benim deneyimimde, tekrar eden bir ses bir noktadan sonra başlangıca bağlanabiliyor.

Bir de şu var: Ritüel, "motivasyonum var mı?" sorusunu devre dışı bırakıyor. Hissetmesem de sesi çalıyorum, sonra bir adım atıyorum. Hissetmek geriden geliyor.

Başlangıcı işaretleyen ses örnekleri

Zamanla denediğim ve çevremde duyduğum bazı örnekler:

• Kısa bir melodi. Otuz saniyeyi geçmeyen, sözsüz, bana huzur veren bir parça.
• Zamanlayıcıyı kurmanın sesi. Tıkı ya da hafif bir "ding"; zaman başladı anlamına geliyor.
• Kapı ya da çekmece sesi. Bazı dönemler masaya otururken çekmeceyi kapatmak bir işaretti.
• Ortam sesini açmak. Yağmur ya da kahverengi gürültü gibi bir sesi açmak; MASA'da ortam sesini açmak da benim için bu işaretin bir yolu oldu.
• Çay ya da kahve hazırlarken çıkan sesler. Çaydanlığın kaynaması, kaşığın bardağa çarpması.
• Bir kelime. Sesli bir "tamam, başlıyoruz" demek, tuhaf gelse de bazen işe yarıyor.

Bunların hepsi küçük. Bu küçüklük önemli, çünkü büyük bir ritüel bir yük olabiliyor. Ritüelin kendisi bir iş olunca, başlamak için başlamam gereken bir şey daha eklenmiş oluyor.

Ritüelin boyutu için bir ölçü koydum: Eğer ritüeli yapmak iki dakikadan fazla sürüyorsa, fazla büyümüş demektir. Bir dönem sesi açmak, ışığı ayarlamak, çayı hazırlamak, defteri düzenlemek ve sonra bir de kısa bir not yazmak gibi uzun bir zincir kurmuştum. Zincirin bir halkası aksayınca bütün gün başlayamıyordum. Şimdi ritüelim tek bir ses ve tek bir hareketten ibaret; zincir uzayacaksa bile, her halkayı atlayabilmem gerekiyor.

Benim denediklerim: işe yarayanlar ve yaramayanlar

Her şey ilk günden işe yaramadı. Bende fark ettiklerim:

• Aynı şarkıyı sürekli çalmak bir noktadan sonra bıktırdı. İşaret olarak güçlü olması gerekirken, tekrar ona sıkıcı bir ton kattı.
• Çok uzun bir çalma listesi açmak, ritüeli bir dinleme seansına dönüştürdü; asıl işe geçmem uzadı.
• Sözlü şarkılar okuma ve yazma işlerinde beni böldü. Ritüel için kullanmak yine de olurdu; ama sonra sesi kapatıp işi sessizce yapmam gerekiyordu.
• Yüksek sesli ya da hızlı tempolu parçalar beni enerjik hissettirse de, odaklanmaya geçişi zorlaştırdı.
• Kısa, sakin, aynı ses en çok işime yarayan oldu.

Bir de şunu fark ettim: İşaretin işe yaradığı günler, çoğu zaman zaten başlamaya yakın olduğum günlerdi. En zor günlerde ses de yetmedi. Bu da gayet normal; ritüel bir araç, bir güvence değil.

Kendi ses ritüelini kurmak

Denemek istersen, benim izlediğim basit bir yol:

1. Kısa bir ses seç. Otuz saniyeden kısa, sana ait bir şey. Hoşlandığın ama seni sürüklemeyecek bir şey.
2. Aynı yerde, aynı anda çal. Masaya oturunca ya da çayı koyunca. Tutarlılık çağrışımı güçlendiriyor.
3. Sesten sonra tek bir adım at. İşin ilk küçük adımı: defteri açmak, ilk cümleyi yazmak.
4. Kısık tut. Ritüel sesi ev halkını ya da komşuları rahatsız etmesin; kulaklık kullanabilirsin.
5. İki hafta sonra bak. Eskidi mi, hâlâ işaret mi veriyor? Gerekirse değiştir.

Sesi ayrıca "görünür bir yere" bağlamak da işe yarayabiliyor. Örneğin zamanlayıcıyı masanın üstünde tutmak, sesi çalma işini de kolaylaştırıyor.

Ses seçerken sorduğum üç soru

Bir sesi ritüele çevirmeden önce kendime üç şey soruyorum. Birincisi, bu ses beni sakinleştiriyor mu, yoksa heyecanlandırıyor mu? Başlamam için sakin bir şeye ihtiyacım var; heyecan çoğunlukla başka bir yere gitmeme neden oluyor. İkincisi, bu sesi her gün duymak bana ağır gelir mi? Biraz sıkılmayı göze alıyorum ama tamamen bıkacağım bir sesten kaçınıyorum. Üçüncüsü, bu sesi kolayca başlatabilir miyim? Telefonda üç ekran geçmem gerekiyorsa, ritüel kendi kendini ortadan kaldırıyor.

Ortak alanlarda ritüel

Evde ya da ofiste başkalarıyla aynı alanı paylaşıyorsan, sesin herkese yayılması istenmeyebilir. Kulaklık burada çok yardım ediyor; ritüel sesi sadece sana ait kalıyor. Kulaklık kullanamıyorsan, sesli olmayan bir alternatif de olabilir: sessizce bir cümle söylemek, bir nesneye dokunmak, kalemi üç kez masaya hafifçe vurmak. Ses ritüelinin özü sesin kendisi değil, "tanıdık bir işaret"; sessiz bir hareket de aynı işi görebiliyor.

Bitiş sesi de lazım

Başlangıç kadar bitişin de bir işareti olabilir. Ben bazen çalışma bloğunu kısa bir sesle kapatıyorum: zamanlayıcının çalması ya da ortam sesini kapatmak. Bu, zihnime "şimdi mola" ya da "bugünlük bu kadar" demenin bir yolu.

Bitiş işareti bana ayrıca bir şey kazandırdı: Uzun süre masada oturup işin bitip bitmediğini bilmemek yerine, "tamam, burada duruyorum" diyebiliyorum. Çok daldığım anlarda bile bitiş sesi beni bedenime çağırıyor: kalkıp su içmek, esnemek, gözlerimi dinlendirmek gibi.

Ritüel şart olmasın

Bu yöntemin bir tuzağı var: ritüel koşula dönüşebiliyor. "Sesimi bulamadım, o yüzden başlayamam." ya da "Bugün melodim çalışmıyor, o hâlde bugün çalışmak olmaz." Bu cümleleri fark ettiğim zaman geri adım atıyorum.

O günlerde kendime şunu söylüyorum: Ritüel olmadan da başlayabilirim. Sadece daha zor olabilir. Ve o zaman en küçük adımı seçiyorum: tek bir cümle, tek bir dakika. Ses geliyorsa güzel; gelmiyorsa da başlamak mümkün.

Başlamanın sürekli zor olması, tek bir ses ritüeliyle çözülecek bir şey olmayabilir. Böyle bir durum yaşıyorsan, bunu bir psikiyatriste ya da psikoloğa anlatmak ortam ayarlarından bağımsız bir destek olabilir.

Son söz

Sesler benim için küçük bir kapı gibi: bazen açılıyor, bazen takılıyor. Önemli olan kapının kendisi değil, ona bir kez daha dokunmaya hazır olmak. Belki çalışmaya başlama ritüeli demek bu kadar küçük bir şey için fazla iddialı; benim için asıl olan, kendime nazik bir "hadi" demenin kısa ve tanıdık bir yolunu bulmak.