Banka uygulamasını açmak istemediğim zamanlar oldu. Telefonda ikonuna bakıp başka bir şeye geçtiğim, “şimdilik gerek yok” diye kendimi ikna ettiğim günler. Gerçekte bakiyeden korkmuyordum; rakamın bana ne söyleyeceğinden, onun ardından gelecek ses tonundan korkuyordum.
Harcama utancı, DEHB'li hayatımda paradan çok duygu olarak ağır geliyor. Bu yazıda o utancın nasıl bir şey olduğunu, beni nasıl kaçınmaya ittiğini ve daha yumuşak bir bakışa doğru attığım küçük adımları anlatıyorum. Finansal tavsiye vermiyorum; kendi deneyimimi paylaşıyorum.
Kısaca: Harcama utancı, “bunu yapmamalıydım” sesinin “ben böyle biriyim” düşüncesine dönüşmesidir ve çoğu zaman rakamlardan kaçınmayı doğurur. Utancı suçluluktan ayırmak, rakamlara yargısız bakmak ve gerektiğinde uzmana danışmak bu ağırlığı hafifletir. Para konusunda yaşadığın zorluk senin değerini ölçmez.
Harcama utancı nasıl bir şey?
Harcama utancı benim için bir an içinde yaşanan bir şey değil; bir tür arka plan gürültüsü. Alışveriş yaptıktan sonra bir iç ses çıkıyor: “Yine mi?” “Bunu neden aldın?” “Başkaları yapmıyor.” Bu sesler harcamanın kendisinden daha çok canımı yakıyor.
Utanç bana üç şekilde görünüyor.
Gizlemek. Aldığım şeyi kimseye söylememek, paketleri bir köşeye saklamak, “eskiden vardı” demek. Yakınlarımın bilmesinden değil, onların gözünde nasıl görüneceğimden çekiniyorum.
Kaçınmak. Bakiyeye bakmamak, ekstreyi açmamak, kredi kartı özetini görmemek. Bakmayınca bilmiyorum, bilmeyince biraz rahatım gibi geliyor. Ama bu rahatlık kısa sürüyor; bilinmeyen rakam kafamda daha da büyüyor.
Ağır konuşmak. Kendime “beceriksizim, para yönetemiyorum, hiç düzelmeyeceğim” gibi cümleler kurmak. Bunlar harcamanın tanımı değil, benim hakkımdaki hükümler gibi geliyor.
Utanç ve suçluluk aynı şey değil
Zaman içinde bir ayrım bana çok yardımcı oldu. Suçluluk, “bir şey yaptım ve bunun sonucu var” duygusu. Utanç ise “ben kötü biriyim” hissine daha yakın. Birincisi bir davranışa, ikincisi kimliğe dokunuyor.
Suçluluk bazen yararlı olabiliyor. “Bu ay gereğinden fazla harcadım, gelecek ay dikkat edeyim” demek bir plan çıkarıyor. Utanç ise genelde bir yere götürmüyor. Beni saklanmaya, kaçınmaya, bazen daha çok harcamaya itiyor, çünkü kötü hissettikçe rahatlamak için yeniden alışveriş yapma isteği doğabiliyor. Bu bir döngü: Harcama, utanç, kaçınma, daha fazla harcama.
Bu ayrımı akılda tutmak, kendi iç sesimi dinlerken işime yarıyor. “Bunu yaptım” cümlesi ile “bunu yaptığım için ben kötüyüm” cümlesi arasındaki farkı yakalamaya çalışıyorum. İlkini sürdürebilirim; ikincisi taşıması ağır bir yük.
Burada yanlış anlaşılmasın: Utancı bastırmak ya da “hiç hissetmemeliyim” demek de çözüm değil. Hissettiğim şey gerçek ve onun bir kaynağı var. Sadece kararlarımı o duygunun yönetmesine izin vermemeye çalışıyorum. Duyguyu hissetmekle ona göre davranmak arasında küçük bir mesafe var ve o mesafeyi büyütmek, bu konuda öğrendiğim en değerli beceri oldu.
DEHB ile utancın bağı
DEHB'de dürtüsellik, planlama güçlüğü ve zaman körlüğü gibi şeyler harcama alışkanlıklarını etkileyebiliyor. Bu bir mazeret değil ama bağlam. Çoğumuz küçükken ya da yetişkinlikte, “biraz daha dikkat et”, “neden düşünmüyorsun” gibi cümlelerle karşılaştık. Para konusu bu cümlelerin en somut hâline dönüşebiliyor çünkü rakamlar açık, sonuçlar ölçülebilir.
Bu yüzden utanç sadece bir harcamadan gelmiyor; birikmiş eski mesajlar da onun içinde. “Yine aynı hatayı yaptım” dediğimde, aslında bir harcamadan fazlasını anlatıyorum. Bunu fark etmek bile bir miktar şefkat getiriyor.
Para utancı ilişkileri de etkiliyor. Yakın çevremle para konusunu açmak, utanç yüzünden çok zor gelebiliyor. “Ne diyecek?” korkusu, açıklamaktan alıkoyuyor. Oysa saklanan her şey, ilişkide ayrı bir sessizlik yaratıyor. Para konusunda açık olabildiğim ilişkilerde yük daha hafif; olamadığım yerlerde utanç büyüyor. Bu yüzden konuşmayı, rakamın küçüklüğü ya da büyüklüğüne bakmadan, kendime yakın hissettiğim kişilerle denemeye çalışıyorum. İlk cümle genelde en zoru; sonrası kendiliğinden açılıyor. Karşımdakinin de kendi para hikâyesi olduğunu duymak, çoğu zaman beklemediğim bir rahatlama getiriyor.
Rakamlara yumuşak bakmak
Utançla başa çıkmak için denediğim şeylerin ortak noktası, rakamları yargılamadan görmek.
- Sadece gerçekleri yazmak. “Bu ay şunu harcadım, şu kadar kaldı.” Sıfat yok, hüküm yok. “Çok harcadım” yerine bir sayı.
- Aynı saatte, kısa bakmak. Haftada bir, on dakika, çay eşliğinde. Düzenli ve kısa olunca rakamlar bir tehdit olmaktan çıkıp rutin bir bilgiye dönüşüyor.
- Üçüncü şahıs gibi bakmak. Bir arkadaşım aynı rakamı gösterse ne derdim? Çoğu zaman “bu kadar zor bir ayda gayet anlaşılır” gibi bir şey söylerdim. Aynı nazikliği kendime de uzatmaya çalışıyorum.
- Küçük bir sonraki adım seçmek. Tek bir şey: Bir aboneliği iptal etmek, bir faturayı ödemek. Rakamdan sonra küçük bir eylem, utancı eyleme çeviriyor.
Birine anlatmak
Utancın en çok sevdiği şey sır olmak. Güvendiğim birine “bu ay harcamalarım beni zorladı” demek, utancı küçülttü. Yargılamayan bir dinleyici, utancın nefes almasını sağlıyor. Böyle biri yoksa ya da konuşmak zorsa, bir psikologla ya da destek grubunda konuşmak da aynı işi görebilir.
Utanç anında kendime söylediğim cümleler
Utanç yükseldiğinde mantıklı düşünmek zor. O yüzden kısa, hazır cümleler işime yarıyor. Bir kâğıda ya da telefona yazıp ihtiyaç duyduğumda açıyorum:
- “Bu bir harcama, bir karakter hükmü değil.”
- “Bunu düzeltmek için bir sonraki adım var; şimdi sadece onu düşüneceğim.”
- “Pek çok insan bu duyguyu yaşıyor; yalnız değilim.”
- “Bugün sadece bakıyorum, karar vermiyorum.”
Bu cümleler büyülü değil. Ama utanç sesinin yerini birkaç dakikalığına daha sakin bir sese bırakmak, bazen bakiyeyi açabilmem için yeterli oluyor. Açabildiğimde de gerisi, korktuğumdan daha küçük çıkıyor.
Utanç yerine ne koymak?
Utancı “yok etmeye” çalışmıyorum, çünkü çoğu zaman gelip gidiyor. Onun yerine yanına başka bir ses koymaya çalışıyorum: merak. “Bu harcama neden oldu?” “O gün ne hissediyordum?” “Hangi tetikleyici vardı?” Merak, yargıdan çok daha az yorucu ve çok daha fazla bilgi veriyor.
Bir de kendime küçük zaferler tanımaya çalışıyorum. Bakiyeye bakabilmek bir zafer. Bir faturayı zamanında ödemek bir zafer. Bir gün alışverişi bekletebilmek bir zafer. Bunlar büyük değil ama utanç döngüsünün tam tersi yönünde atılan adımlar.
Ne zaman destek istemeli?
Harcama utancı seni sürekli kaçınmaya, uykuna, ilişkilerine ya da ruh hâline zarar verecek kadar zorluyorsa, bunu tek başına taşımak zorunda değilsin. Borç büyüyorsa, borç ve bütçe konusunda uzman bir danışman gerçekten fark yaratabilir. Utanç, kaygı ya da umutsuzluk günlük hayatını ağırlaştırıyorsa bir psikolog ya da psikiyatristle konuşmak önemli. Eğer kendine zarar vermeyi düşündüğün anlar oluyorsa, bir an önce profesyonel destek al; acil bir durumda 112'yi ara.
Kendime not
Rakamlar bir not defteri gibi: bana bir şey söylüyor ama kim olduğumu söylemiyor. Utanç geldiğinde bunu hatırlamaya çalışıyorum.
Bu hafta küçük bir şey dene: Bakmaktan kaçındığın tek bir rakama bak. Sadece bak ve “gördüm” de. Başka bir şey yapmana gerek yok. Görmek, kaçınmanın çözülmeye başladığı yer.