Masamı kaç kere baştan düzenledim, sayamıyorum. Bazen bir hafta sonu her şeyi kutulara koydum, bazen tek yaptığım şey telefonu başka bir odaya bırakmak oldu. Bir süre sonra fark ettim ki aradığım şey "mükemmel masa" değildi; aradığım şey, oturduğum anda beynimin "tamam, buradayız" diyebileceği bir yer.
Bu yazı, DEHB için çalışma ortamı kurmaya dair şimdiye kadar denediğim, bazen işe yarayan bazen hiç yaramayan şeylerin bir derlemesi. Uzman değilim, bir formül de sunmuyorum. Sadece kendi masamda ve etrafımdaki DEHB'li birçok kişide gördüğüm ortak eğilimleri, dürüst bir dille anlatmaya çalışıyorum.
Kısaca: DEHB için çalışma ortamı kurmanın özü, dikkat dağıtıcıları azaltmak, başlama eşiğini düşürmek ve ortamı kendi duyusal tercihlerine göre ayarlamaktır. Tek bir doğru düzen yok; ses, ışık, masa düzeni ve mekân seçimi kişiden kişiye değişir, denemek gerekir.
Neden ortam DEHB'de bu kadar belirleyici?
DEHB nörogelişimsel bir durum ve dikkati yönetmek, gereksiz uyaranları filtrelemek gibi yürütücü işlevleri etkileyebiliyor. Bu da şu anlama geliyor: Beynim her şeyi aynı anda, aynı yükseklikte bir sesle karşıma getirebiliyor. Masadaki kâğıt yığını, açık kalan sekme, uzaktan gelen bir ses, hepsi birbiriyle eşit öncelikte bağırabiliyor.
Ortamı düzenlemek bu yüzden bende bir lüks değil, bir ihtiyaç hâline geldi. Dikkatimi tek başıma zorlayarak yönetemediğim yerde, ortamı kendim için biraz sadeleştirerek bu işi paylaşmaya çalışıyorum. Masa, ışık, ses; bunların hepsi aslında benim yerime küçük kararlar veren birer yardımcı gibi işliyor.
Bunu söylerken bir şeyi netleştirmek istiyorum: Ortamı düzenlemek DEHB'i "çözmüyor". Sadece günün bazı anlarını biraz daha kolay hâle getiriyor. Bazı günler hiçbir düzen işe yaramıyor, o da normal.
Görünür dikkat dağıtıcılar: masanın üstü ne anlatıyor?
Masama baktığımda gördüğüm her nesne, zihnimde ayrı bir açık sekme gibi duruyor. Yarım kalmış bir not, okumadığım bir fatura, haftalardır orada duran bir kutu; hepsi bana aynı anda "beni de hatırla" diyor.
Bunu fark ettikten sonra masamda sadece şu anki işimle ilgili şeylerin durmasına çalışıyorum. Bu her zaman kolay olmuyor, bazen eski alışkanlık geri geliyor ve masa yeniden doluyor. Ama her seferinde masayı sadeleştirdiğimde oturduğum anda hissettiğim rahatlama, bunun benim için gerçekten işe yaradığını gösteriyor.
Küçük bir liste çıkardım kendime, masama göz atarken sorduğum sorular:
- Bu nesne şu anki işimle ilgili mi?
- Burada durmasının bir nedeni var mı, yoksa sadece unuttum mu?
- Gözümün önünde olması beni rahatlatıyor mu, yoksa geriyor mu?
Bu sorular bana her şeyi kaldırmamı söylemiyor; sadece neyin kalıp neyin gitmesi gerektiğine dair küçük bir filtre sunuyor.
Ses: sessizlik, gürültü ve ortam sesleri arasında denge
Ses konusunda uzun süre kendimi "bozuk" sandım. Kimi zaman tam sessizlik beni geriyor, kimi zaman en ufak bir ses dikkatimi dağıtıyor. Sonra anladım ki aslında aradığım şey sabit bir kural değil, duruma göre değişen bir ayar.
Bazı günler kahverengi gürültü ya da yağmur sesi gibi sabit, öngörülebilir sesler beni masaya bağlıyor. Bazı günler hiçbir ses istemiyorum, sadece evin doğal uğultusu yetiyor. Bazı günler de kulaklık takıp dış dünyayla aramda küçük bir sınır çizmek beni rahatlatıyor.
Burada önemli olan şey, "doğru sesi" bulmak değil, kendi o günkü ihtiyacını tanımak. Ben bunu denemeye MASA'da ortam sesleri arasında geçiş yaparak başladım; hangi sesin hangi işte bana iyi geldiğini zamanla fark ettim. Ama bu tamamen kişisel bir tercih meselesi, herkes için aynı ses işe yaramıyor.
Işık ve masa düzeni: alanı daraltmak
Tüm odayı aydınlatan bir tavan lambası altında çalışmak bende garip bir dağınıklık hissi yaratıyor. Sanki her köşe eşit derecede "buraya da bak" diyor. Masa lambası gibi küçük, odaklı bir ışık kullandığımda ise görsel alanım küçülüyor ve zihnim de o küçük alana odaklanmayı daha kolay buluyor.
Bu benim için sadece bir aydınlatma tercihi değil, bir sınır çizme yöntemi oldu. Işığın düştüğü yer "şu an burada çalışıyorum" diyor, geri kalan oda geri planda kalıyor.
Masa düzeninde de benzer bir mantık işliyor. Önümde sadece o anki işle ilgili bir ya da iki nesne olduğunda başlamak kolaylaşıyor. Önümde beş farklı iş durduğunda ise hangisine başlayacağımı seçmekte bile zorlanıyorum ve bu seçim yorgunluğu, işin kendisinden önce beni tüketiyor.
Minimal mi, kişisel mi? Masanı neyle doldurmalısın
Bazı rehberler "masanda hiçbir şey olmasın" diyor. Ben bunu tam olarak uygulayamadım, çünkü tamamen çıplak bir masa bana soğuk ve cansız geliyor. Benim için işe yarayan, minimal ama kişisel bir denge oldu: Sevdiğim bir bitki, küçük bir obje, ama işle ilgisi olmayan kâğıtların ortalıkta durmaması.
Burada herkesin kendi dengesini bulması gerekiyor. Kimi için tamamen boş bir masa rahatlatıcı, kimi için ise biraz kişisellik gerekli. Önemli olan, masadaki her şeyin orada bilinçli bir seçimle durması; unutulduğu için değil.
Farklı mekânlar, farklı ihtiyaçlar
Ev her zaman en iyi çalışma yerim olmadı. Evde dikkatimi dağıtan şeyler bazen çok fazla: çamaşır, mutfak, kanepe. Bu yüzden zaman zaman kütüphaneye gitmek, bazen bir kafede oturmak bana farklı bir çerçeve sağladı. Dışarıdaki bir mekânın kendi kuralları, kendi sesi, kendi ritmi var ve bu bazen evdeki dağınık özgürlükten daha kolay geliyor.
Hangi mekânın sana uyduğunu anlamak için birkaçını denemek gerekiyor. Evde çalışmak, kütüphanede çalışmak, kafede çalışmak; her birinin kendi artıları ve zorlukları var, bunları tek tek keşfetmek zaman alabilir.
Kendi ortamını test etmenin yolu
Ortamını bir kerede "doğru" kurmaya çalışmak yerine, küçük denemeler yapmak bana daha gerçekçi geldi. Şöyle bir yol izliyorum:
- Bir hafta boyunca masanda neyin dikkatini dağıttığını fark etmeye çalış, not al.
- Tek bir değişkeni değiştir: ışığı, sesi ya da masanın üstünü.
- O değişimle birkaç gün çalış, zorlama, sadece gözlemle.
- İşe yaramıyorsa eski haline dön ya da başka bir şey dene.
- İşe yarayanı not et, ileride hatırlamak için.
Bu yöntem bana hız kazandırmadı ama sabırla ilerlemeyi kolaylaştırdı. Her küçük değişiklik, kendimi daha iyi tanımamın bir yolu oldu.
Dijital ortam da bir çalışma ortamıdır
Çalışma ortamı deyince çoğumuz masayı, ışığı, odayı düşünüyoruz. Oysa benim dikkatimin en sık kaçtığı yer, önümdeki ekranın kendisi. Masam ne kadar sade olursa olsun, ekranda on beş sekme ve köşede sürekli yanıp sönen bildirimler varsa, ortamım aslında dağınık demektir.
Bu yüzden fiziksel düzenin yanına küçük bir dijital düzen ekledim:
- Çalışmaya başlamadan önce sekmeleri kapatmak. Sadece o işle ilgili olanlar kalıyor. Gerisini bir not dosyasına yapıştırıp sonra bakıyorum.
- Bildirimleri bir süreliğine susturmak. Telefonun ve bilgisayarın odak modları bu iş için yeterli; uygulama aramaya gerek yok.
- Masaüstünü boş tutmak. Ekrana her baktığımda karşıma çıkan dosya yığını, kafamdaki yapılmamış işler listesini yeniden açıyor.
- Tek pencere, mümkünse tam ekran. Görüş alanımda yalnızca o iş kalınca başka bir şeye kayma ihtimalim azalıyor.
Bunlar teknik ayrıntılar gibi görünüyor ama bende etkisi çok somut: ekranı sadeleştirdiğim günlerde masaya oturmakla işe başlamak arasındaki mesafe kısalıyor.
Ortam bozulduğunda yeniden kurmak
Ne kadar güzel düzenlersem düzenleyeyim, çalışma ortamım birkaç gün içinde yeniden dağılıyor. Bardaklar birikiyor, kâğıtlar üst üste geliyor, kulaklık kablosu masanın ortasında düğüm oluyor. Uzun süre bunu bir başarısızlık gibi gördüm. Şimdi bunun ortamın doğal hâli olduğunu, benim işimin onu sürekli kusursuz tutmak değil, kolayca geri kurabilmek olduğunu düşünüyorum.
Bunun için kendime çok kısa bir sıfırlama listesi yaptım: bardakları mutfağa götür, kâğıtları tek bir tepside topla, ekranı sadeleştir, lambayı yak. Toplam birkaç dakika sürüyor. Her şeyi yerli yerine koymayı değil, sadece bir sonraki çalışmaya yer açmayı hedefliyor.
Bu listeyi günün sonunda yaparsam, ertesi sabah beni dağınık bir masa yerine başlamaya hazır bir masa karşılıyor. Yapamazsam da sorun değil; liste sabah da işe yarıyor. Önemli olan, ortamın bozulduğunda baştan büyük bir düzenleme yapmam gerektiğini düşünmemek.
Ortamı birlikte kurmak
Çalışma ortamı deyince hep yalnız bir masayı düşünüyoruz, ama ortamın en güçlü parçalarından biri bazen başka insanların varlığı oluyor. Kütüphanede, kafede ya da çevrim içi bir ortak çalışma masasında başkalarının sessizce çalıştığını görmek, benim için ışıktan ya da sesten daha belirleyici olabiliyor. Ortamı düzenlerken kendime şunu da soruyorum: Bugün tek başıma mı daha iyi çalışırım, yoksa birilerinin yanında mı? Cevap her gün aynı değil. Ama bu soruyu sormak, ortamı sadece eşyalardan ibaret görmemi engelliyor.
Kendime not
Yıllardır masamı kurup bozuyorum ve hâlâ "işte bu, artık tamam" diyebildiğim bir nokta yok. Belki de öyle bir nokta hiç olmayacak, çünkü ihtiyaçlarım günden güne değişiyor. Bugün sessizlik isteyen ben, yarın bir ses isteyebiliyorum.
Kendime hatırlatmak istediğim şey şu: Ortamımı sürekli ayarlamak zorunda olmam bir eksiklik değil, DEHB'li bir beynin kendine bakma şekli. Eğer sen de masanı sürekli değiştiriyorsan, bunu bir başarısızlık değil, kendini tanıma çabası olarak görmeni isterim. Zorlandığın şey sadece ortam değilse ve günlük hayatını geniş çapta etkiliyorsa, bir uzmanla konuşmak bu yolda sana ayrı bir destek olabilir.